Ly trà thời đại

Quảng Thiện

‘Hễ nơi nào có trồng trà thì ở đó người ta trường thọ’

Thiền sư Eisai (1211)

Đường Triệu Việt Vương tuy không dài nhưng có lẽ là một con đường có nhiều quán cà phê nhất Hà Nội. Con đường dễ thương ngợp bóng cây. Nhà cửa quán xá xinh xinh nhỏ nhắn. Cái dễ thương càng đậm nét khi chiều về, hàng chục, hàng trăm cặp tình nhân (các em là những cặp tình nhân chăng?) với những khuôn mặt trẻ, ngây thơ, đèo nhau trên những chiếc xe máy, lũ lượt về Triệu Việt Vương để tấp vào các quán cà phê. Ở đó, dưới những ngọn đèn rất mờ, các em ngồi tụm đầu bên nhau. Trầm ngâm với nhau. Rủ rỉ với nhau. Và bao giờ các em cũng có một điếu thuốc, một tách cà phê (tôi đoán thế) để câu chuyện cứ càng lúc càng mặn mà, ngọt đắng!

Tôi không rảnh để vào quán như các em. Chính phủ Úc đưa tôi về Việt Nam công tác bao giờ cũng bận rộn. Vả lại tôi xa quê đã nhiều năm nên khi trở về quê cũ, chỉ cần được làm việc với những người có cùng một dòng máu như mình, nói với nhau bằng tiếng Việt như mình, cũng đã làm cho tôi ngây ngất sung sướng rôì cho nên dại chi mà tôi đốt thì giờ trong quán. Nhưng hể nhìn các em lũ lượt đến Triệu Việt Vương, tôi cứ mang hoài một thắc mắc: các em làm gì trong quán?

Trở về Úc, tình cờ một hôm gặp được mâý người bạn trẻ Hà Nội du học. Tôi mới tò mò hỏi ‘bộ cà phê ở Triệu Việt Vương ngon lắm hả’ thì người bạn trẻ trả lời ‘đâu có, bọn em vào đấy uống trà mà’. ‘Trà gì?’. ‘Dạ trà thời đại’. Hỏi ra tôi mới biết trà thời đại là loại trà ở tây phương người ta gọi là trà đen (black tea) có pha với đường và sữa tươi. Thì ra ở Hà Nội các em gọi đấy là ly trà thời đại. Chắc các em muốn nói lên cái thời đại mà Việt Nam tiến bước theo phương tây, không những trong khoa học, trong kinh tế, trong cung cách làm ăn mà ngay cả trong cái chào, cái mặc, cái ăn, cái uống. Cho nên không lạ khi thấy các em Hà Nội, và ngay cả các em Sàigòn, là thành phần nòng cốt của thời đại hôm nay, thích chọn một ly ‘trà đen sữa đường’ để biểu lộ tính thời đại mà các em đang tiếp cận.

Nhưng tại sao các em lại gọi trà đen là ly trà thời đại nhỉ???

Tổ tiên ta ngày xưa cũng đã thích uống trà. Nhưng trà của ta là trà xanh và nó đã có mặt với ta, với người Á châu rất lâu, dễ chừng gần 5000 năm ⁽¹⁾. Ví dụ như ở Trung Quốc, ký sự đầu tiên nói về trà là cuốn ‘Pen Tsao’ viết vào năm 2735 trước tây lịch, cuốn Đồng Ước viết vào năm 59 trước tây lịch và sau đó Lục Vũ viết cuốn ‘Trà Kinh’vào năm 760. Trà ở Việt Nam cũng đã được Lục Vũ đề cập như sau ‘người phương nam có cây Qua Lộ, giống như lá trà non mà nhụy đắng, nghiền nát pha uống’. Trong An Nam Chí Lược, Lê Tắc chép ‘tháng 5 năm thứ tám niên hiệu Khai Bảo đời Tống Thái Tổ (975), Đinh Liễn tiến cống vàng lụa, trà thơm.⁽²⁾ Ở Nhật, trà xanh được các vị sư Nhật Bản tu học ở Trung Hoa mang về trồng vào năm 729.⁽³⁾. Đến năm 1191, Thiền sư Eisai (Vinh Tây) nhân chuyến du học sang Trung Hoa, cũng đem về một ít hạt giống trồng tại kinh đô Kyoto. Chính thiền sư Eisai là người đã bỏ rất nhiều công phu để cải thiện cách chế trà của Lục Vũ, từ dạng ‘bánh trà’ sang dạng trà búp phơi khô (sencha), mở đầu cho loại trà xanh Nhật Bản ngày nay. Thiền sư Eisai cũng là người chế ra loại ‘trà bột’ (mạt trà) và hệ thống hoá cách uống trà dựa theo bốn điểm Hòa, Kính, Tinh, Tịch của Thiền học, để sau này Senno Rikyu (Thiên Lợi Hưu) hoàn tất việc đưa môn uống trà xanh của Nhật thành một đạo: Trà Đạo (Cha no yu hay Sado).

Ở Tây phương, người ta biết đến trà xanh rất muộn. Lúc đầu thì nghe nói đến trà xanh qua ký sự ‘Voyages and Travels’ viết vào năm 1559. Sau đó khi Jan Hugo van Linschooten, một nhà hàng hải Hòa Lan, hết lời ca ngợi món Trà Đạo trong cuốn nhật ký du lịch sang Nhật của ông xuất bản năm 1595, thì các tàu buôn Hòa Lan mới bắt đầu buôn trà xanh sang Âu châu vào những năm đầu của 1600⁴⁾. Thoạt đầu trà xanh được dùng cho giới quí tộc, nhưng kể từ năm 1657, khi món trà xanh có trong thực đơn của quán cà phê nổi tiếng Garraways Coffee House ở Luân Đôn thì trà trở nên thức uống phổ biến ở Âu châu, đặc biệt Anh quốc. Ở Nga, trà xanh được đưa sang từ Mông Cổ bằng lạc đà qua ngã sa mạc Gobi vào cuối thế kỷ 17. Ở Hoa Kỳ, trà xanh được đưa sang vào thế kỷ 18. Lúc đầu tất cả các hàng nhập cảng đều bị đánh thuế nhưng kể từ năm 1770 trở đi, một số lớn mặt hàng được miễn thuế trừ trà. Dân Mỹ, lúc đó hãy còn là thuộc địa của Anh, đã chống lại bằng cách ném tất cả các kiện trà xuống bến cảng Boston. Mỹ ít uống trà xanh nhưng lại ghiền đậm cà phê.

Vì thị trường ngày một to lớn, mà việc tàu buôn Hòa Lan độc quyền bán trà không thể cung cấp hàng kịp thời nên năm 1689 công ty East India của Anh ra đời, trực tiếp buôn trà từ Trung Quốc sang Anh. Trong suốt gần 150 năm buôn bán trà xanh với Á châu, người Tây phương thấy việc làm ăn buôn bán càng ngày càng gặp nhiều khó khăn. Thứ nhất là cách trồng trà ở Trung Quốc trong những nương trà nhỏ xíu với kiểu chế biến thủ công đã không đáp ứng được yêu cầu về lượng. Thứ hai là phương pháp chế biến ‘bánh trà’ không hề được cải thiện nên chất lượng kém, thường bị mốc meo sau những chuyến hải hành dài cả nửa năm từ Trung Quốc sang Âu châu. Cuối cùng là những khó khăn trong vấn đề giao dịch mua bán với giới quan lại Trung Quốc vốn cửa quyền, thích tham nhũng, hối lộ. Từ những khó khăn đó công ty East India quyết định thành lập một ủy ban nghiên cứu trà vào năm 1834 và sau gần 5 năm nghiên cứu công ty đã sản xuất được một loại trà từ giống trà bản xứ ở tỉnh Assam thuộc miền bắc Ấn Độ. Tuy nhiên, khác với các nương trà nhỏ xíu ở Trung Quốc, ‘đồn điền’ trà ở Ấn rộng bao la nên khi mang lá trà mới hái về công trường thì trà đã bị lên men do thời gian di chuyển quá lâu. Trà lên men mất màu xanh trở thành màu đen. Lúc pha, nước trà màu đỏ sậm nhưng lại có mùi vị đặc biệt khác hẳn với trà xanh: Một cách ngẫu nhiên Trà Đen kiểu Tây phương ra đời! Tháng 12 năm 1837, lô trà đen đầu tiên được sản xuất từ một giống trà mới (Assamica), trên một quê hương mới (Ấn Độ), bằng một phương pháp mới (lên men) được chuyển xuống Calcutta để sau đó cấp tốc gởi sang Luân Đôn. Tháng giêng năm 1839, tám kiện hàng trà đen đầu tiên làm ở Ấn Độ được đem bán đấu giá tại phòng thương mãi Mincing Lane, Luân Đôn với sự quan tâm ủng hộ đặc biệt của mọi giới. Từ nay, Tây phương đã có một loại trà mới: Trà đen Ấn Độ.

Tuy sinh sau đẻ muộn như thế, tuy chẳng có kinh kệ nào tán dương như Trà Kinh hoặc Trà Đạo, trà đen được tiếp thị bằng những phương pháp quảng cáo giỏi cộng với thế lực chính trị áp đảo của những nước thực dân nên đã gây ấn tượng, nhất là giới trẻ, rằng sử dụng trà đen kiểu ‘Lipton’ là một kiểu uống của người sành điệu, trẻ trung, quí phái, bảo vệ sức khoẻ.. trong khi một tách trà xanh lại là cách uống của các vị lão ông ‘tiên phong đạo cốt’, mơ màng với túi thơ bầu rượu. Do vậy mà trà đen đã mau chóng chiếm lĩnh 72% thị trường tiêu thụ thế giới, đem đến cho Tây phương, như công ty East India của Anh quốc chẳng hạn, những lợi nhuận kết xù.

Nhưng sự thật có phải trà đen có giá trị tuyệt vời như thế không. Xin nói ngay rằng không^1,5). Từ thập niên 70s cho đến nay, các nhà khoa học đông tây, đặc biệt các nhà khoa học Nhật Bản, đã nghiên cứu một cách cặn kẽ và đã chứng minh rằng trà xanh mới là loại trà giúp cho con người những lợi ích y dược sau:

ü Tăng hệ miễn nhiễm để chống lại sự oxit hoá và free radical làm suy yếu hệ thống phòng ngừa tự nhiên của con người;

ü Ngăn chận việc biến thành tế bào ung thư;

ü Kềm chế bứu ung thư phát triển;

ü Hạ thấp lượng ‘cholesterol xấu’(Low Density lipoproteins; LDL) trong máu;

ü Giảm huyết áp;

ü Giảm lượng đường trong máu;

ü Kiềm chế sự lên cân vì ngăn chận được sự phân giải của tinh bột;

ü Tiêu diệt được siêu vi trùng, nấm và các loại vi khuẩn gây độc trong thức ăn;

ü Tiêu diệt được các loại vi khuẩn ở miệng và răng vốn là nguyên nhân làm hôi miệng hoặc sâu răng;

ü Làm chậm đi quá trình lão hóa, giúp con người ‘trẻ mãi không già’.

Sở dĩ nhu vậy là vì trà xanh có chứa nhiều thành phần y dược có tác dụng tích cực đến sức khoẻ con người, đặc biệt nhất là chất Catechins, một hợp chất chống oxyt hoá, là thành phần chính giúp con người phòng ngừa và chống được rất nhiều bệnh hiểm nghèo như ung thư, đột quỵ, huyết áp, tiểu đường, béo phì, ngộ độc thức ăn v.v... (Bảng 1). Trà Xanh chứa rất nhiều Catechins, nhiều nhất trong các loại thức ăn của con người. Catechins ở Trà Xanh chiếm 15-30% trọng lượng chất khô trong khi ở Trà Đen lượng Catechins chỉ có khoảng 3-10% mà thôi. Chính vì lẽ đó mà ngày nay ngoài việc dung trà xanh như một thức uống, người ta dùng Trà Xanh để chế tạo nhiều mặt hàng khác như Kem trà xanh, Kem đánh răng trà xanh, giấy lọc trà xanh, bao bì trà xanh, máu điều hoà không khí có bộ phận lọc (filter) trà xanh v.v...

Bảng 1. Các thành phần y dược của trà xanh ảnh hưởng đến sức khỏe ^{1,5,6,7,8,9,10,11)}

Các em đang ngồi trong những quán cà phê ở Việt Nam thân mến,

Câu chuyện về trà xanh chỉ là một trong nhiều bài học chua chát đã và đang xãy ra ở Việt Nam: đó là chúng ta đã coi thường những sản phẩm truyền thống của dân tộc để chạy theo một sản phẩm nước ngoài không có giá trị bằng. Sự coi thường này một phần do chúng ta đã không dùng khoa học để tôn vinh giá trị của trà xanh Việt Nam. Phần kia do chúng ta vì quá hâm mộ văn minh phương tây, tưởng hễ cái gì của phương tây đều ‘có lý’ hơn phương đông nên ‘ly trà thời đại’ kia, tuy ly tách và cách pha chế thoạt trông cực kỳ mới mẽ, nhưng nội lực không bao nhiêu vì nó chỉ chứa có một phần tám giá trị y dược so với trà xanh. Đấy là chưa nói đến việc khi pha với sữa, một số protein trong sữa sẽ kết nôí với catechins trong trà làm vô hiệu hóa những tác dụng tốt của cả trà lẫn sữa¹⁾.

Tuy vậy, tôi sẽ không dại gì khuyên các em đừng gọi một ‘ly trà (đen) thời đại’ vì một ly trà vẫn còn tốt hơn một ly đế. Nhưng tôi sẽ nói với các em một sự thật, rằng đã bao nhiêu năm nay ở phương tây người ta đang dấy lên một phong trào sử dụng trà xanh và ở phương tây, một ly trà xanh đông phương của ta mới thật là ly trà ‘thời đại’. Ở Úc châu trường đại học South Australia đã lớn tiếng kêu gọi ‘Người Úc chúng ta không có thói quen uống trà xanh. Nhưng khi nghĩ đến 150 người Úc chết mỗi ngày vì bệnh tim hoặc những ca đột quỵ, thì đã đến lúc người Úc cũng nên xem trà xanh là một thức uống thường ngày’ ¹⁰⁾. Ở Hoa Kỳ, dân Mỹ cũng đang rủ rê nhau uống trà xanh, nâng tỉ số sử dụng loại trà này từ 3% lên 9% chỉ trong vòng 4 năm ¹²⁾ thì ở Hà Nội, hoặc Sàigòn, các em lại nói khác đi, ít nhất là khác với những gì đang xãy ra ở đây.

Tôi hy vọng rằng các em sẽ ‘chớp’ được sự thật này, nhanh chóng trở về với văn minh trà xanh Việt Nam, cho phương tây thấy chúng ta đã trân quý trà xanh từ lâu vì chúng ta đã biết ‘bình minh nhất trảm trà, lương y bất đáo gia...’. Chúng ta đã có những kiến thức đi trước phương tây hàng thế kỷ!

Gọi một ly trà xanh thay vì trà đen. Đó mới đúng thời đại đấy các em ạ!

Sydney, tháng 10 năm 2003

^{Quảng Thiện}

Tài liệu tham khảo

1. Taylor, N., 1998. Green Tea, the natural secret for a healthier life. Kensington Publishing Corp., USA.

2. Vương Hồng Sểnh, 1993. Khảo về đồ sứ cổ men lam Huế. Nhà xuất bản TP Hochiminh, Vietnam.

3. Muramatsu, K., 1992. Cha no Yu (Science of Tea). Asakusa Publisher, Tokyo, Japan (In Japanese).

4. Wilson, K.C. and M.N. Clifford, 1992. Tea, Cultivation to Consumption. Chapman & Hall Publisher, London, UK.

5. Oguni, I. and Y. Hara, 1990. Grêntea has many medicinal activities for preventing disease such as cancer, cardio-vascular diseases and diabetes. Publisher The Chunichi Shimbun, Nagoya, Japan:1-239.

6. Schapira, J., D.S. Schapira and K. Schapira, 1996. The book of Coffee and Tea. St. Martin Publisher Corp., New York, USA.

7. Jankun, J., S. Selmon and R. Swiercz, 1997. Why drinking green tea could prevent cancer. Nature, Vol. 187, 5 June: 561.

8. Toda, M., S. Okubo, R. Hiyoshi and T. Shimamura, 1989. The bacterial activity of tea and coffee. Letter Appl. Microbiol., Vol. 8: 123-125.

9. Hara, Y., 1993. Effect of tea polyphenols on the intestinal flora. Up to Date Food Processing. Vol. 28(2), Feb. 1993.

10. Emily Collins, 1997. Green tea could be a natural weapon against cholesterol. Campus News, November 3, 1997: 5.

11. Bursill Christina, P. Roach, C. Bottema and S. Pal, 2001. Greentea upregulates the low density lipoprotein receptor through the sterol-regulated element binding protein in HepG2 liver cells. J. Agric. Food Chem. Vol. 49: 5639-5645.

12. Rosalie Marion Bliss, 2003. Brewing up the latest tea research. Agricultural Research USDA-ARS, September 2003:11-13.

Y kiến của bạn: (vui lòng gõ tiếng Việt có dấu, hoặc copy văn bản từ tài liệu soạn bằng MS Word)

YKHOA.NET - PHẦN MỀM QUẢN LÝ BỆNH VIỆN

HT MEDSOFT