Một năm nhìn lại

Nguyễn Văn Tuấn

Thấm thoát mà đã 12 tháng trôi qua, và chúng ta đang bước vào năm thứ 8 của thế kỉ 21.  Theo thông lệ, những ngày cuối năm cũng là dịp để chúng ta “tính sổ” hoạt động trong một năm qua, với hi vọng học được những bài học cho năm sắp đến.  Với tôi, trong thời gian 12 tháng qua là những ngày tháng tôi tham gia thảo luận một số đề tài -- nói theo người phương Tây là – "gần trái tim" tôi: đó là những vấn đề liên quan đến y tế, khoa học, giáo dục và đôi khi văn học nữa.  Phần lớn những bài viết, có khi mang tính tranh luận, đều có mặt trên diễn đàn ykhoanet.com trước khi đăng ở các tạp chí và báo đại chúng như Tuổi Trẻ, Tia Sáng, Thời báo Kinh tế Sài Gòn, Hoạt động Khoa học, v.v… Qua theo dõi tin tức trong nước, tôi thấy một số điều mình phát biểu hay đề nghị cũng được các quan chức trong nước hoặc gián tiếp, hoặc trực tiếp chú ý.  Đó là một vinh hạnh cho người viết.  Nhân dịp này, tôi muốn nhìn lại những đề tài nổi cộm trong năm …

Trước hết là vấn đề cổ phần hóa bệnh viện công.  Vấn đề này làm tốn hao biết bao giấy mực báo chí, vì trong quá trình tranh luận lộ rõ hai quan điểm rõ rệt.  Một số người chủ trương cần phải cổ phần hóa bệnh viện, và một số người khác (tương đối ít hơn) có quan điểm ngược lại.  Những người chủ trương cổ phần hóa lí giải rằng bệnh viện công nước ta bây giờ lâm vào tình trạng quá tải, và cần phải cổ phần hóa để giải quyết vấn đề.  Một số người khác, kể cả các nhà quản lí bệnh viện, thì cho rằng cổ phần hóa để cải tiến chất lượng chăm sóc bệnh nhân.  Những người chủ trương không cổ phần hóa bệnh viện lí giải rằng dịch vụ y tế là một trong những dịch vụ cơ bản nhất mà chính phủ có nhiệm vụ phải cung cấp cho người dân

Cũng như nhiều vấn đề khác, tôi thấy một điều rất đáng quan tâm là hầu như những người tranh luận không đưa ra một bằng chứng về mối tương quan giữa cổ phần hóa và chất lượng chăm sóc và điều trị bệnh nhân, chẳng trình bày một dữ liệu khoa học nào để có thể nói là đáng tin cậy. 

Vấn đề đầu tư cho y tế

Trong quá trình tranh luận tôi không thấy ai nói đến vấn đề đầu tư của Nhà nước cho y tế.  Thế là tôi làm một cuộc khảo sát, và phát hiện nhiều điều thú vị (một cuộc khảo sát nào cũng có kết quả thú vị!)  Qua phân tích số liệu của Bộ Y tế và Tổng cục Thống kê, tôi phát hiện rằng hiện nay chi tiêu của Nhà nước dành cho ngành y tế chỉ chiếm 6,1% tổng chi tiêu của Nhà nước.  Tỉ lệ này là thấp nhất so với các nước láng giềng như Campuchia (16%), Lào (khoảng 7%), Malaysia (6,5%), Trung Quốc (10%) và Nhật (16,4%).  Một phân tích khác cho thấy trong tổng chi tiêu cho y tế của cả nước, Nhà nước chỉ đóng góp khoảng 28%, phần còn lại (72%) là từ dân hay tư nhân. 

Hơn thế nữa, số liệu của Bộ Y tế cho thấy tổng số giường bệnh trong năm 1997 là khoảng 198.000, nhưng đến năm 2005, con số này giảm xuống còn 197.000!  Trong cùng thời gian cả nước, tổng số cơ sở y tế giảm từ 13.269 vào năm 1997 xuống còn 13.243 vào năm 2005. Vì gia tăng dân số, cho nên số giường bệnh tính trên 10.000 dân số giảm từ 26,6 năm 1997 xuống còn 23,7 năm 2005.  Do đó, không ngạc nhiên khi thấy tất cả bệnh viện đều quá tải.  Nhiều bệnh viện, hai thậm chí ba bệnh nhân phải nằm cùng một giường!

Thành ra, viết trên Tuổi Trẻ, tôi cho rằng vấn đề là Nhà nước chưa đầu tư thích đáng vào ngành y tế, chứ không phải cổ phần hóa.  Vấn đề là bệnh viện cần tự trị (hay tự chủ), chất lượng và y đức thay vì cổ phần hóa bệnh viện công. 

Chất lượng y tế là gì? 

Tôi tiếp cận vấn đề qua hai thiếu sót trên.  Trước hết, cần phải định nghĩa thế nào là “chất lượng”.  Trong một bài báo trên Thời báo Kinh tế Sài Gòn (Vietnamnet đăng lại), tôi lí giải rằng trong y tế, cụm từ “chất lượng” đề cập đến các khía cạnh chăm sóc sức khỏe liên quan đến: thực phẩm cho bệnh nhân; môi trường bệnh viện (bàn ghế, tủ, giường, độ sạch sẽ, ánh sáng); dịch vụ chuyên môn (y khoa, điều dưỡng, thiết bị); tiện nghi phòng (riêng tư, giờ thăm bệnh, tiện nghi); phục vụ cá nhân (riêng biệt, thông tin, chú ý đến nhu cầu cá nhân); và sự đáp ứng của hệ thống cấp cứu khi có sự cố. Các khía cạnh này có thể phát triển thành những “chỉ tiêu” cụ thể để đo lường chất lượng bệnh viện. Ngoài những chỉ tiêu định tính, còn có một chỉ tiêu quan trọng nhất: đó là đó là tỉ lệ tử vong trong khi nằm bệnh viện hay sau khi xuất viện 30 ngày

Ở nước ngoài người ta đã có nhiều nghiên cứu về chất lượng bệnh viện (xem bảng dưới đây về một nghiên cứu ở Thái Lan, rất gần ta) cho thấy chất lượng bệnh viện không phải tùy thuộc vào cổ phần hóa mà là các yếu tố liên quan đến tiện nghi và thái độ của y bác sĩ.  Bệnh viện tư vì lợi nhuận có chất lượng thấp hơn bệnh viện công và bệnh viện tư không vì lợi nhuận.

Do đó, vấn đề không phải là cổ phần hóa, mà là chất lượng phục vụ bệnh nhân. 

Đến cuối năm (tháng 12/07), trong Hội nghị của Chính phủ về xã hội hóa y tế, chính phủ đã quyết định không chủ trương “không cổ phần hóa các bệnh viện công”, thay vào đó là  “Nhà nước sẽ tăng đầu tư cho y tế. Vì, theo tính toán với chi phí thực tế cho mỗi học sinh và mỗi người bệnh như hiện nay, phần lớn các hộ dân chưa thể tự trang trải được (do thu nhập còn thấp).”  Đó là phát biểu của Phó thủ tướng Nguyễn Thiện Nhân hôm 19/12 vừa qua.  Đọc tin này tôi vui suốt ngày!  Vâng, tăng đầu tư cho y tế, ông phó thủ tương ơi!  Phải tăng đầu tư ở mức sao cho bằng với các nước trong vùng.

Tai nạn y khoa và nhu cầu điều tra chất lượng y tế

Một tin mừng nữa là Phó thủ tướng yêu cầu phải “kiểm định chất lượng điều trị”.  Ông nói “Nếu không [kiểm định chất lượng], có khi người bệnh sang bên kia thế giới rồi mới biết chất lượng điều trị”.  Bài báo cho biết ông Nhân yêu cầu Bộ Y tế trong 6 tháng đầu năm 2008 phải có trách nhiệm xây dựng hệ thống quản lý, đánh giá chất lượng khám chữa bệnh.

Nói ra không phải là kiểu “đấy tôi đã nói thế” (nghe trẻ con quá!) nhưng sự thật là trong một bài báo trên Tuổi Trẻ vào tháng 5 (ykhoanet.com đăng lại), nhân mấy trường hợp “tai nạn y khoa”, tôi có đề nghị rằng cần phải điều tra chất lượng y tế, chất lượng bệnh viện để phòng ngừa các tai nạn trong tương lai.  Vấn đề này đã được nghiên cứu rất chi tiết ở các nước phương Tây, và chính tôi cũng từng tham gia vào các đề án lớn này, nên cũng có vài kinh nghiệm. 

Theo nghiên cứu ở Mĩ, Úc và Âu châu, sai lầm và “tai nạn” y khoa xảy ra ở các bệnh viện Úc, Canada và Âu châu dao động từ 7% đến 17% trong số những bệnh nhân nằm viện.  Trong số này, một phần ba là do cẩu thả trong khi điều trị và 70% là do lỗi lầm của bác sĩ, dược sĩ, và điều dưỡng.  Đó là một con số cực kì lớn, nếu chúng ta tính đến hàng trăm ngàn bệnh nhân nhập viện mỗi năm. 

Vẫn theo kinh nghiệm từ nước ngoài, khoảng 13% đến 16% các sai lầm y khoa dẫn đến tử vong, và 3% dẫn đến thương tật vĩnh viễn.  Ở Mĩ, các nhà nghiên cứu ước tính rằng mỗi năm có khoảng 120.000 người chết vì sai lầm và tai nạn y khoa, cao gấp 3 lần số tai nạn xe hơi.  Chi phí hàng năm liên quan tới những trường hợp thương vong này được ước tính khoảng 8,8 USD.  Ở Úc, mỗi năm có đến 14.000 người bị thiệt mạng và 50.000 người bị thương tật vĩnh viễn do những lỗi lầm trong bệnh viện (dân số Úc khoảng 20 triệu).

Trong đoạn cuối của bài viết tôi rất tâm đắc này, tôi có viết: “Ở nước ta, chưa có những nghiên cứu tương tự để biết qui mô của vấn đề.  Tuy nhiên, nếu chấp nhận tỉ lệ tai nạn 7% (tần số trung bình ở Mĩ, Úc, Canada và Âu châu), với tổng số bệnh nhân điều trị nội trú 7.050.000 (số liệu Bộ Y tế năm 2003), có thể ước tính rằng mỗi năm ở nước ta có 493.500 bệnh nhân bị “tai nạn” y khoa trong các bệnh viện.  Và, vẫn theo kinh nghiệm ở Mĩ (khoảng 14% “tai nạn” y khoa dẫn đến tử vong) có thể ước tính rằng nước ta có khoảng 67.000 bệnh nhân bị chết “oan” hàng năm.  Đó là một con số tử vong rất lớn, cao gấp 3 lần số tử vong vì tai nạn giao thông, và chiếm khoảng 13% tổng số tử vong của cả nước (khoảng 515.000 tử vong, số liệu năm 2002).”

Thật vậy, tôi cho rằng tai nạn y khoa ở nước ta rất lớn, vì tình trạng quá tải và tình trạng thiếu thốn thiết bị, thuốc men.  Nhưng cần phải nghiên cứu kĩ càng để tìm cách khắc phục.  Xin nhắc lại rằng nghiên cứu không phải để chỉ ai sai ai đúng, bởi vì lỗi lầm trong y tế trước hết là lỗi lầm của hệ thống chứ không phải cá nhân.  Trong cuốn sách “Hai mặt sáng tối của y học hiện đại” xuất bản năm 2004, tôi có một chương dài dành cho vấn đề tai nạn y khoa và cũng nói chuyện về vấn đề này trong mỗi lần về nước. 

Thành ra, tôi rất vui khi biết rằng Phó thủ tướng Nguyễn Thiện Nhân yêu cầu Bộ Y tế phải tiến hành kiểm định chất lượng y tế.  Nhưng với kinh nghiệm tôi e rằng ông Phó thủ tướng đòi hỏi Bộ Y tế cao quá (ông yêu cầu Bộ Y tế phải xây dựng các tiêu chuẩn chất lượng y tế trong vòng 6 tháng).  Tôi có kinh nghiệm trong vấn đề này và có thề nói thế này: ở Mĩ, Úc và Canada, các chuyên gia đã tiêu ra gần 15 năm trời để phát triển các chuẩn mực về chất lượng y tế nhưng chỉ mới hoàn tất vài chỉ tiêu sơ khởi mà thôi.  Hi vọng rằng trong năm tới (2008) tôi sẽ giới thiệu các chỉ tiêu này để các bạn trong nước biết thêm và cách thực hiện ra sao.

Thật ra, tôi đã gợi ý về điều tra chất lượng y tế với hai giám đốc của hai bệnh viện lớn ở phía Nam, và có thể triển khai nay mai để Bộ Y tế rút kinh nghiệm và học hỏi.  Đây là vấn đề hết sức quan trọng nên cần phải làm cẩn thận và có hệ thống, có bài bản, chứ không nên làm vội vã như ông Phó thủ tướng nóng lòng muốn làm.

Vắcxin viêm gan B – nhiễu thông tin!

Ở nước ta, khoảng 13% trẻ em mới sinh (9 đến 18 tháng) và 18% trẻ em tuổi từ 4 đến 16 bị nhiễm viêm gan B.  Ngay cả ở độ tuổi vị thành niên và trưởng thành (trên 25 tuổi), tỉ lệ viêm gan B cũng khoảng 20%.  Các tỉ lệ này khá cao so với các nước đã phát triển, nhưng tương đương với tỉ lệ ở các nước Đông Nam Á và Nam Mĩ.  Do đó, chính sách tiêm chủng vắcxin phòng chống viêm gan B là cần thiết. 

Nhưng với 4 trường hợp trẻ em mới sinh bị tử vong sau khi tiêm vắcxin ngừa viêm gan B làm cho nhiều người chất vấn chính sách này.  Một bài báo trên Tuổi Trẻ cho rằng “Hàng trăm ca tử vong sau khi tiêm văcxin viêm gan B ở Mỹ, nhưng rất tiếc đây là một thông tin rất sai lầm, vì phóng viên dựa vào một nguồn tin không đáng tin cậy.  Phóng viên dựa vào thông tin trên website của ông Joseph Mercola ở bang Illinois (Mĩ), một bác sĩ vật lí trị liệu (osteopathic doctor) có nhiều ý kiến “phi chính thống” và nổi tiếng chống đối các chương trình tiêm chủng ngừa.  Ông này đã bị các cơ quan y tế Mĩ cảnh cáo vài lần về việc đưa tin … ẩu.  Tôi có viết một bài cảnh báo trên ykhoanet.com và gửi cho các bạn trong Tuổi Trẻ chỉ ra rằng nguồn tin đó rất sai.  Bài báo trên website Tuổi Trẻ sau đó đã được rút xuống ngay.  Hoan hô các bạn trong Tuổi Trẻ!

Trong một bài trên ykhoanet.com (và đăng lại trên Tuổi Trẻ) tôi phát trình bày một vài kinh nghiệm từ nước ngoài về chương trình tiêm vắcxin ngừa viêm gan B cho thấy tiêm vắcxin đem lại lợi ích nhiều hơn là tác hại. 

Qua bài học này, tôi thấy việc xử lí thông tin y khoa của các phóng viên báo chí nói chung có vấn đề.  Nhưng đây là vấn đề chung trên thế giới, chứ cũng chẳng riêng gì với giáo báo chi trong nước.

Bưởi và ung thư vú – lại nhiễu thông tin!

Nói về nhiễu thông tin, chúng ta không thể bỏ qua bản tin về bưởi và ung thư vú đã được một số báo trong nước rầm rộ đưa tin.  Số là vào tháng 7 năm 2007 một nhóm nhà nghiên cứu bên Mĩ công bố một nghiên cứu quan sát (observational study) trên tập san British Journal of Cancer, mà theo đó họ kết luận rằng ăn bưởi có thể liên quan đến ung thư vú ở phụ nữ sau mãn kinh.  Bản tin này được các báo chí Tây phương như BBC và Daily Mail truyền đi gây chấn động giới sản xuất và phân phối bưởi.

Ở trong nước, các báo như Thanh Niên, Khuyến học, Dân trí, Netnam, và Khoa học phổ thông năng nổ dịch lại.  Chỉ trong vòng mấy ngày sau khi bản tin xuất hiện trên báo chí Việt Nam, giá bưởi ở Đồng bằng sông Cửu Long giảm từ 10.000-16.000đ/kg xuống còn chỉ 8.000đ/kg, thậm chí 1000đ/kg.  Nhiều nông dân điêu đứng.  Tôi cũng là người xuất thân trong quê nên biết thế nào là nỗi khổ của nông dân, không có tiếng nói trong mấy vụ “khoa học” này. 

Tôi bỏ ra ngay đêm đó để viết hai bài phân tích về những khiếm khuyết của nghiên cứu trên và phân tích số liệu lại để chứng minh rằng sự khác biệt giữa tỉ lệ ung thư trong nhóm ăn bưởi và không ăn bưởi chỉ có 0,4%, tức chẳng có ý nghĩa lâm sàng gì cả.  Bài ngắn đăng trên Tuổi Trẻ và được bạn đọc đón nhận nồng nhiệt, tuy nhiên bản gốc có đầy đủ thông tin thì (dĩ nhiên) là trên ykhoanet.com.  Bài dài hơn tôi phân tích chi tiết về những sai lầm trong nghiên cứu đăng trên Thời báo Kinh tế Sài Gòn.  Nhân việc hai bài này, mấy anh trong Kinh tế Sài Gòn phàn nàn gián tiếp là tại sao tôi đăng 2 báo.  Xin thưa là hai bài không giống nhau.  Tôi không bao giờ đăng một bài trên hai báo, lúc nào cũng có cái khác chứ không “ăn gian” đâu.  Vả lại, đây là vấn đề quan trọng, nên cần phải đưa thông tin đến càng nhiều người càng tốt, và hai bài đó tôi nghĩ đã giúp ích, trấn an cho nhiều người nghiền bưởi như … tôi.

Vụ bưởi và ung thư có một kết thúc không hay.  Tuy trong bài viết tôi có nói rằng các phóng viên trong nước là nạn nhân của bài báo trên BBC, nhưng Bộ Thông tin và Truyền thông vẫn xử phạt hành chính các báo Khuyến học, Dân trí, Thanh Niên, Netnam, và Khoa học phổ thông.  Đây là một bài học truyền thông khoa học rất quan trọng, mà tôi hi vọng sẽ có dịp quay lại trong một workshop về khoa học và truyền thông sắp tổ chức ở TPHCM trong năm 2008.  Tôi hi vọng sẽ sử dụng workshop này để giải thích cho các phóng viên biết về qui trình của một nghiên cứu y học như thế nào, và cách diễn giải dữ liệu khoa học sao cho chính xác. 

Bệnh tả và mắm tôm

Những tháng cuối năm 2007 xảy ra nạn dịch tiêu chảy.  Ykhoanet.com vào cuộc với hàng chục tham luận và bài viết chung quanh đề tài này.  Ban đầu, các giới chức y tế gọi nạn dịch này bằng một bệnh danh dài dòng và khó hiểu: “Dịch tiêu chảy cấp”.  Thế rồi vài ngày sau, bệnh được gắn thêm tính từ “nguy hiểm” thành “tiêu chảy cấp nguy hiểm”. Nhưng cho đến nay, thì tên bệnh thành “dịch tiêu chảy cấp có nguyên nhân từ vi khuẩn tả”!  Khi được phóng viên hỏi, các quan chức y tế nước ta lúng túng nói “Dùng từ tiêu chảy cấp trước hay tả trước thì cũng vậy thôi”!  Từ đó, theo họ, cảnh báo tiêu chảy và tả thì biện pháp phòng chống như nhau!

Liên quan đến bệnh danh, tôi có phát biểu trên Thời báo Kinh tế Sài Gòn (“Sao không gọi là bệnh tả?”) và Tuổi Trẻ (“Gọi tên đúng bệnh để phòng ngừa hiệu quả”).  Sau hai bài này và nhiều ý kiến của các đồng nghiệp khác trong nước, các quan chức y tế bắt đầu sử dụng từ “bệnh tả”, tuy họ vẫn còn khá quanh co và … khó hiểu.

Bệnh tả và tiêu chảy xảy ra vào ngày 30/10.  Chỉ ba ngày sau, ngày 2/11 Bộ trưởng Bộ Y tế cho biết “Nghi phạm số một hiện nay gây ra dịch tiêu chảy cấp là mắm tôm” và sau đó ban hành “Quy trình xử lý dịch tả”.  Phán quyết này dựa vào cơ sở rằng phần lớn bệnh nhân từng ăn mắm tôm.  Ngày 8/11 tôi có nhận xét trên Tuổi Trẻ rằng “Chúng ta chưa có dữ liệu này. Do đó, chúng ta không thể nói mắm tôm là nguyên nhân gây bệnh. Tuy nhiên, có thể nói mắm tôm là một yếu tố nguy cơ liên quan đến bệnh tả.  Ăn thịt chó hay mắm tôm là yếu tố nguy cơ chứ không phải  là thủ phạm, bởi vì thủ phạm là vi khuẩn V. cholerae. Vì thế, tôi e rằng đặt trọng tâm vào một loại thực phẩm như thế có thể làm xao lãng (hay đánh giá thấp) một tác nhân nguy hiểm hơn và qui mô hơn: nguồn nước.”

Câu chuyện mắm tôm và dịch tả kéo dài sau đó với nhiều ý kiến trái ngược nhau từ các chuyên gia trong Bộ Y tế.  Tôi và Ts Nguyễn Đình Nguyên truy tìm trong y văn và phát hiện nhiều thông tin quan trọng về sự tồn tại và phát triển của vi khuẩn tả.  Tôi có viết hai bài để minh oan cho mắm tôm.  Bài thứ nhất “Mắm tôm có phải là ‘thủ phạm’ gây bệnh tả? Xét lại bằng chứng khoa học” và bài kế tiếp là “Năm lí do cho mắm tôm vô tội” nhưng không báo nào dám đăng!  Chỉ có báo Diễn Đàn bên Pháp đăng bài thứ hai, và bài này được lưu truyền khá rộng rãi. 

Khi hàng trăm mẫu mắm tôm được đem đi xét nghiệm và kết quả hoàn toàn âm tính với vi khuẩn tả, thì lúc đó báo chí mới vào cuộc minh oan cho mắm tôm.  Thậm chí, trong Quốc hội, giáo sư Nguyễn Lân Dũng cũng chất vấn về mối liên hệ giữa mắm tôm và dịch tả, nhưng rất tiếc là trả lời của Bộ trưởng Bộ Y tế không mấy rõ ràng. 

Đến ngày 21/11, Thứ trưởng Bộ Y tế Trịnh Quân Huấn kết luận: “Thịt chó, mắm tôm không phải là nguyên nhân gây bệnh trong vụ dịch này nữa. Mà nguyên nhân là thực phẩm tươi sống, thực phẩm nguội và nguồn nước đang bị ô nhiễm nặng nề”.  Các nhà sản xuất mắm tôm được phép hoạt động trở lại. 

Nhưng khổ thay cho mắm tôm!  PGS TS Trần Đáng, Cục trưởng Cục Vệ sinh An toàn thực phẩm, khi trả lời phỏng vấn báo Người lao động, nói: “Mắm tôm là nguyên nhân đầu tiên gây bệnh tả ...”  

Trước tuyên bố này, Tạp chí Tia Sáng có hỏi tôi có ý kiến gì không.  Tôi chỉ thấy phân vân với chữ “nguyên nhân” của ông cục trưởng, và điều này làm tôi có cảm hứng viết tiếp một bài tản mạn cho Tia Sáng, và như thường lệ, bản đầy đủ hơn vẫn trên ykhoanet.com qua bài “Mắm tôm, nguyên nhân và hệ quả”.  Qua bài viết này, tôi giải thích cụ thể thế nào là nguyên nhân và thế nào là yếu tố nguy cơ.  Làm y tế cần phải phân biệt được hai khái niệm này.  Nhưng mọi lí thuyết mang màu xám xịt / chỉ có cây đời mãi mãi xanh tươi (mượn thơ Xuân Diệu) nên tôi phải nhắc nhở các quan chức rằng thực tế còn quan trọng hơn.  Chính vì thế mà trong phần cuối của bài đó tôi viết (và xin trích lại như sau):

“Các lí giải trên tuy quan trọng, nhưng mang tính… hàn lâm. Hệ quả thực tế còn đáng quan tâm hơn.  Do những phán xét vội vã của Bộ Y tế về mắm tôm trong thời gian qua, một bộ phận doanh nghiệp mắm tôm đã bị tổn thất về kinh tế. Theo Người lao động, ngày 19/12, 13 tấn mắm tôm lấy từ Thành phố Hồ Chí Minh đã được thiêu hủy.  Điều đáng nói là việc làm này xảy ra sau khi các quan chức của Bộ Y tế xác nhận mắm tôm không phải là nguyên nhân gây bệnh tả.  Điều đáng chú ý hơn nữa là các mẫu mắm tôm bị tịch thu này đã được xét nghiệm, về kết quả không thấy có mầm bệnh. 

Do đó, việc thiêu hủy số lượng lớn mắm tôm như thế chẳng những không phù hợp với công văn của Bộ Y tế (trong đó có giải thích rõ rằng thiêu hủy chỉ áp dụng đối với sản phẩm mắm tôm đã được xác định ô nhiễm mầm bệnh, có liên quan đến truyền bệnh), mà còn thiếu nhất quán với các kết luận mới nhất của Bộ Y tế.  Ai đứng ra bồi thường cho các doanh nghiệp bị ảnh hưởng?  Và, cũng không một lời xin lỗi từ bất cứ một giới chức y tế nào.”

Vấn đề xin lỗi các doanh nghiệp bị tổn thất vì lệnh cấm mắm tôm được báo chí nêu lên.  Nhưng Bộ Y tế … làm thinh.  Thậm chí có quan chức nói không đặt vấn đề xin lỗi hay bồi thường.  Bức xúc trước phát biểu này, tôi có viết một bài có thể xem là cuối cùng về sự việc, mà trong đó tôi nói về văn hóa xin lỗi trong y khoa.  Bản ngắn thì trên Tuổi Trẻ (“Mắm tôm và chuyện xin lỗi”), còn bàn đầy đủ hơn thì trên ykhoanet.com.  Bài viết cũng được nhiều bạn đọc đón nhận nồng nhiệt và khen ngợi.  Cựu thứ trưởng Bộ Thủy sản Nguyễn Thị Hồng Minh cũng lên tiếng trên Tuổi Trẻ, nhưng Bộ Y tế vẫn … không xin lỗi!  

Nhìn lại sự việc chung quanh bệnh tả và mắm tôm tôi rút ra một số bài học quí báu.  Đó là những bài học mà báo Vietnamnet có đề nghị tôi làm một bài tổng kết.  Loại bài viết đó tôi sử dụng các dữ liệu công bố trên ykhoanet.com để viết dưới ba tiêu đề: “Câu chuyện John Snow và bài học thông tin bệnh tả”, “Bệnh tả: Thông tin càng đưa, càng rối!”, và “Bệnh tả: Cần một thái độ khoa học”.  Trong ba bài đó tôi muốn mượn câu chuyện của ông tổ ngành dịch tễ học (John Snow) để bàn về kinh nghiệm phát hiện nguyên nhân và phòng chống bệnh tả trong thời nay.  Tôi cũng phê bình Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương chẳng có thông tin gì liên quan đến bệnh, vì trang nhà trống trơn.  Tuy nhiên, cho đến nay, trang nhà của Viện vẫn chẳng có thông tin khoa học nào liên quan đến bệnh tả vừa qua!

Lâm sàng thống kê

Qua đọc một nghiên cứu của một bác sĩ ở Đại học Y Dược TPHCM, tôi có viết bài “Về một sự hiểu lầm thuật ngữ ‘prospective’”.  Điều làm tôi bất ngờ là bài viết thu hút rất nhiều phản hồi của bạn bè và đồng nghiệp.  Đại khái họ nói qua bài đó họ mới rõ những thuật ngữ liên quan đến thiết kế nghiên cứu.  Tôi đã có ý định mở một mục Lâm sàng thống kê từ đó.  Nhưng vì thời gian eo hẹp trong những tháng đầu năm nên ý định không thành hiện thực. 

            Đến khi Nhà xuất bản Khoa học Kỹ thuật in và phát hành cuốn sách “Phân tích số liệu và tạo biểu đồ bằng R” vào đầu năm 2007 thì ý định đã manh nha.  Cuốn sách đã được các bạn đọc đón tiếp nồng hậu, với hàng trăm cuốn được bán ngay trong những ngày đầu xuất bản.  Rất tiếc là hệ thống phân phối còn nhiều bất cập (theo tôi) nên sách không về đến các tỉnh lẻ và vùng cao sâu.  Khi liên lạc để hỏi tại sao có tình trạng sách không đến các nhà sách tỉnh lẻ, Nhà xuất bản trả lời rằng họ chỉ gửi sách đến các tỉnh khi có nhu cầu!!  Tôi phải sử dụng đến 2 dấu chấm thang ở đây để bày tỏ sự ngạc nhiên đến tột độ về cách kinh doanh này.

            Rất nhiều bạn đọc gửi email hỏi đủ thứ vấn đề liên quan đến phân tích số liệu.  Tôi cố gắng giải thích dần dần, nhưng thấy có một số câu hỏi trùng nhau, nên quyết định biến ý định mục Lâm sàng thống kê thành hiện thực.  Tính từ tháng 3 cho đến nay mới có 9 tháng trời, như các bạn biết, đã có 20 bài trong đề tài này.  Tôi viết các bài này với tâm huyết giúp đỡ các đồng nghiệp trong nước.  Xin nói rằng ngay cả với các đồng nghiệp phương Tây, tôi chưa và không bao giờ giải thích tường tận như trong các bài đó.  Mục này sẽ còn kéo dài và hi vọng sẽ in thành sách để truyền bá rộng rãi hơn. 

            Điều làm tôi đôi lúc chạnh lòng là nhiều khi mình tiêu ra khá nhiều thì giờ (phần lớn là ban đêm) giải thích, giúp đỡ, thậm chí viết cả codes phân tích cho nhiều bạn ở trong nước (những việc mà tôi không bao giờ làm cho đồng nghiệp Tây phương), nhưng khi thư gửi đi rồi tôi không hề nhận được một thư báo là đã nhận được, chứ chưa nói đến hai chữ “cám ơn”!  (Cũng có thể “phe ta” chưa quen với cách nói cám ơn).  Thậm chí, có người còn gửi email cho tôi cứ như là … ra lệnh.  Với những email như thế tôi vẫn trả lời, nhưng thầm cười méo mặt vì nghĩ người gửi có vấn đề trong giao tiếp nên thông cảm.  Tuy chạnh lòng, nhưng tôi cố an ủi mình làm hết mình, để sau này không ân hận với lương tâm và cũng không hỗ thẹn rằng mình đã trải lòng với mọi người. 

Đến chuyện đào tạo tiến sĩ

            Một trong những vấn đề tôi rất quan tâm là đào tạo tiến sĩ ở trong nước.  Đây là vấn đề xã hội rất bức xúc, với không biết bao nhiêu bài báo phản ảnh tình trạng lạm dụng học vị này.  Có phóng viên còn mỉa mai viết rằng ở nước ta ra đường là đụng tiến sĩ!  Năm 2006 tôi viết khoảng 10 bài về chủ đề này, và nghĩ chắc mình không có gì để nói thêm nữa.  Nhưng đến năm 2007, một số sự kiện nhức nhối xảy ra nên tôi lại phát biểu.  Nhìn lại trong năm tôi viết đến 15 bài góp ý và đề nghị trong lĩnh vực này.  Hầu hết các bài đều đăng trên Tia Sáng, Hoạt động Khoa học, và Người viễn xứ, nhưng một số nhỏ đăng trên Tuổi Trẻ và Vietnamnet.  Đôi khi nhìn lại tôi không ngờ mình có nhiều ý kiến như thế! 

            Năm ngoái tôi viết một bài báo mà tôi tự cho là quan trọng: đó là bài đề ra 7 tiêu chuẩn cho một học vị tiến sĩ.  Bài này đăng trêm tạp chí Hoạt động khoa học số 8/2006.  Bài viết được đón nhận rất nồng nhhiệt và được in lại trên không biết bao nhiêu báo mà tôi thể đếm hết nổi!  Bảy tiêu chuẩn này là:

• Tiêu chuẩn 1: Thí sinh phải chứng tỏ mình có những kiến thức cơ bản về khoa học trong các lĩnh vực vật lí, hóa học, sinh học, di truyền học, kinh tế học, toán học và những kiến thức chuyên sâu về lĩnh vực nghiên cứu mà thí sinh theo đuổi.
• Tiêu chuẩn 2: Thí sinh phải am hiểu các tài liệu nghiên cứu cần thiết về lĩnh vực chuyên môn mình theo đuổi và phải có khả năng cập nhật hóa kiến thức cũng như tất cả những phát triển mới liên quan đến lĩnh vực nghiên cứu.
• Tiêu chuẩn 3:  Thí sinh phải chứng tỏ kĩ  năng phát hiện vấn đề hay đặt câu hỏi có ý nghĩa cho nghiên cứu chuyên ngành của mình.
• Tiêu chuẩn 4: Thí sinh phải làm chủ được kĩ thuật thử nghiệm khoa học hay kĩ thuật thí nghiệm cơ bản.
• Tiêu chuẩn 5:  Thí sinh phải chứng tỏ đã đạt được những kĩ năng về truyền đạt thông tin.
• Tiêu chuẩn 6: Thí sinh phải chứng tỏ mình đã nắm vững kĩ năng thiết kế một công trình nghiên cứu và độc lập trong nghiên cứu.
• Tiêu chuẩn 7: Thí sinh phải chứng tỏ mình am hiểu tiếng Anh, có khả năng sử dụng hay ứng dụng các kĩ thuật trong công nghệ thông tin.

Một trong những tiêu chuẩn tôi nhấn mạnh là phải nghiên cứu sinh phải có ít nhất là một bài báo công bố trên các tập san khoa học quốc tế trước khi viết luận án.  Vài người không thích tiêu chuẩn này và có vài lời dèm pha, nhưng tôi thấy họ không có cơ sở gì đáng nói nên tôi không cần tranh luận. 

Điều đáng mừng là sau khi bài này đăng vài tháng, các quan chức trong Bộ Giáo dục bắt đầu có chuyển hướng.  Trong bài “2007 - năm chấn chỉnh đào tạo tiến sĩ”, bà Trần Thị Hà (Vụ trưởng Vụ ĐH và sau ĐH) cho biết: “Để được công nhận là tiến sĩ, các NCS cũng phải có ít nhất một bài đăng trên tạp chí khoa học hoặc kỷ yếu của hội nghị khoa học chuyên ngành nước ngoài, một bài đăng trên tạp chí khoa học chuyên ngành có uy tín trong nước do cơ sở đào tạo quy định ….”

            Nhưng một quan chức trong Bộ Giáo dục và Đào tạo cho rằng công bố bài báo khoa học là một thách thức lớn, tôi có viết bài “Công bố bài báo khoa học: Thử lửa với nghiên cứu sinh?”  Trong đó, tôi lí giải rằng công bố bài báo khoa học không phải là một thách thức lớn gì cả, nếu đầu vào, tức là tuyển nghiên cứu sinh, ta làm cho tốt và có người hướng dẫn có tư cách khoa học.  Có điều làm tôi hơi “bực mình” là ban biên tập đề cái chữ “TS” (tiến sĩ) trước tên tôi, và hình nhữ vẫn chưa đủ, họ còn dán cái nhãn hiệu “Việt kiều Australia” sau tên tôi.  Tôi rất ghét và không bao giờ sử dụng mấy danh xưng hay chức danh mà tôi hay nói đùa là “sĩ sư” trước tên mình khi viết báo, và càng bực mình hơn với cái chữ “Việt kiều” nghe rất khó lọt tai.  Cái chữ “kiều” nghe rất xa lạ, trong khi đó tôi là người Việt thì làm sao xa lạ với Việt Nam được?  Nếu có nhu cầu, tại sao không viết đại khái là “Người Việt sống ở ABC” thay vì cái chữ khó ưa “Việt kiều” đó? 

Và chuyện đại học đẳng cấp quốc tế

            Khi cựu Thủ tướng Phan Văn Khải sang thăm Mĩ ông có đặt vấn đề Mĩ giúp ta thành lập một đại học đẳng cấp quốc tế.  Dự án được một giáo sư Đại học Harvard soạn thảo, và một cuộc tranh luận (hay nói đúng ra là thảo luận) diễn ra khá sôi nổi trên báo chí.  Tôi đóng góp 3 bài bình luận trên Thời báo Kinh tế Sài Gòn, Tia Sáng, và Vietnamnet.  Trong ba bài đó tôi bàn đến thế nào là một đại học đẳng cấp quốc tế, và bàn luận những khía cạnh cần tiên lượng trước khi một trường như thế ra đời. 

            Đến năm 2007, chủ đề này lại xuất hiện trên báo chí.  Tôi không có ý gì mới để nói, nhưng khi Tia Sáng đề nghị phỏng vấn thì tôi cho ý kiến.  Bài phỏng vấn chỉ được đăng có một phần.  Bây giờ nhân dịp cuối năm tôi trích bài đó để bạn đọc theo dõi câu chuyện: