"Bản thảo" bộ gen người đã hoàn tất

Một cột mốc trong lịch sử loài người vừa được dựng lên vào ngày 26/6/2000 khi các nhà khoa học Mỹ và Anh thông báo đã hoàn tất "bản thảo" bộ gen người được chờ đợi lâu nay. Tổng thống Mỹ Bill Clinton, trong một cuộc họp báo tại Washington (Hoa Kỳ) với sự có mặt của Francis Collins - giám đốc National Human Genome Research Institute, và Craig Venter - giám đố- công ty Celera Genomics (Rockville, MD, Hoa Kỳ), đã tuyên bố rằng "đây là bản đồ quan trọng nhất, lý thú nhất mà nhân loại chưa từng làm ra".

Trong một cuộc họp báo tại London, dự án Human Genome Project (HGP) đã thông báo rằng 97% thành phần bộ gen người đã được lên bản đồ, trong đó 85% đã được lập trình tự một cách chính xác. Tổng cộng đã có 24% ở dạng "hoàn tất xong", và hy vọng rằng phiên bản tiêu chuẩn vàng (chính xác ít nhất là 99.9%) sẽ được hoàn tất vào năm 2002.-----

Thông báo chung của HGP và Celera là một nỗ lực nhằm chấm dứt những dị nghị của công chúng về những mâu thuẫn giữa hai cơ quan này (một của nhà nước và một của tư nhân) trong việc lập bản đồ gen. Tổng thống Clinton nói rằng: "Vào cuối năm nay, các nhóm nghiên cứu công lập và tư nhân sẽ đồng thời cho công bố số liệu về hệ gen vì lợi ich của các nhà nghiên cứu trên toàn thế giới."

Theo Lancet Vol. 356, No 9223 1/7/2000

Tuyến ức nhân tạo có thể sản sinh tế bào T

Các nhà nghiên cứu tại Hoa Kỳ (Mark Poznansky & Richards Evans) đã chế tạo được tuyến ức nhân tạo có thể sản sinh tế bào T hiệu quả hơn nhiều so với phương pháp hiện dùng. Họ nói rằng kỹ thuật này có thể được sử dụng trong tương lai để tạo ra "những cơ quan giống tuyến ức" được cấy vào cơ thể bệnh nhân để tái tạo hoặc làm biến đổi hệ miễn dịch.

Kỹ thuật hiện nay là cấy tế bào T trên các phiến mỏng và dùng các cytokin để kích thích chúng tăng trưởng và biệt hóa. Tuy nhiên, sản lượng của phương pháp này còn thấp. Lý luận rằng tế bào T sẽ mọc tốt hơn trong một môi trường "nhái" cấu trúc ba chiều của tuyến ức, các nhà nghiên cứu sử dụng một loại vật liệu xốp gọi là CellFoam (thường dùng để tái tạo xương). Vật liệu này gồm có chất nền là một mạng lưới carbon tế vi được phủ tantalum, một kim loại có tính tương thích sinh học cao.

Tế bào tuyến ức chuột nhắt được gieo vào chất nền này. Sau đó, cho thêm các tế bào mầm tạo máu của người vào hệ thống có thể sản sinh ra những tế bào T trưởng thành với một số lượng lớn trong vòng 14 ngày. Vì các tế bào bị mắc kẹt trong chất nền nên các nhà nghiên cứu không thể khảo sát chính xác những gì đã xảy ra bên trong tuyến ức nhân tạo. Áp dụng trước mắt của thành quả này là nghiên cứu sự phát triển tế bào T. Tuy nhiên, hiện nghiên cứu còn được tiếp tục để phát triển một dạng có thể cấy ghép được của loại tuyến ức nhân tạo này nhằm tái tạo hệ miễn dịch của những đối tượng bị suy giảm miễn dịch do di truyền hoặc thụ đắc, tạo ra những tế bào T đặc hiệu đối với các kháng nguyên nhất định, chẳng hạn kháng nguyên của khối u, hoặc để ngăn ngừa phản ứng thải ghép bằng cách tạo ra sự dung nạp của tế bào T đối với những kháng nguyên nhất định.

Theo Nat Biotech (2000; 18:729)

Lợi ích của aspirin trên đột quỵ được củng cố thêm qua kết quả của một nghiên cứu tổng phân tích

Một tổng phân tích kết quả của hai thử nghiệm lâm sàng dùng aspirin trên đột quỵ do thiếu máu cục bộ cấp đã kết luận rằng nên xem xét sử dụng ngay aspirin cho mọi bệnh nhân nghi ngờ bị đột quỵ do thiếu máu cục bộ. Kết quả phối hợp của International Stroke Trial (IST) và Chinese Acute Stroke Trial (CAST) cho thấy rằng lợi ích của aspirin trên toàn thế giới đều tương tự nhau và đều phù hợp đối với các loại bệnh nhân khác nhau.

Dùng aspirin dài hạn sau đột qụy do thiếu máu cục bộ dã được chứng minh là có lợi. Mỗi thử nghiệm IST và CAST được tiến hành trên 20.000 BN, được thiết kế để tìm hiểu xem dùng aspirin trong vòng 48 giờ sau đột quỵ liệu có giảm được nguy cơ trước mắt của tái phát hoặc tử vong hay không. Năm 1997, các thử nghiệm lâm sàng đã báo cáo rằng dùng aspirin sớm là có lợi (Lancet 1997;349:1569-81 và 1641-49) nhưng vẫn còn những nghi ngờ về tác dụng trên những phân nhóm BN khác nhau. kết quả tổng phân tích mới này đã giải đáp được vấn đề đó.

Kết quả cho thấy rằng dùng aspirin sớm giảm xuất độ tái phát đột quỵ từ 2.3% xuống 1.6%, và giảm tử vong từ 5.4% xuống 5.0%, nhưng tăng xuất độ xuất huyết từ 0.8% lên 1.0%, do đó lợi ích chung của aspirin là 0.9%. Những thay đổi này đều tương tự nhau trên 28 phân nhóm BN được nghiên cứu (Stroke 2000;31:1240-49).

Peter Sandercock (Edinburgh, Vương quốc Anh), một tác giả của nhóm nghiên cứu, nói rằng "những kết quả này cho thấy sau khi BN đã được chụp CT để biết chắc là không phải đột quỵ do xuất huyết, có thể cho họ dùng ngay aspirin. Ðây là một điều trị còn có thể dùng tại các nước đang phát triển, nơi mà vấn đề đột quỵ đang rộ lên, thậm chí khi không có điều kiện chụp CT scan".

Theo Lancet 2000;355:2053-2060

Phẫu thuật không giúp được nhiều cho BN có rối loạn cảm xúc về ngoại hình

Bệnh nhân có những rối loạn cảm xúc do khuyết tật thân thể, một tình trạng bệnh lý mà BN bị ám ảnh bởi những khuyết tật của mỉnh, vẫn cảm thấy không hài lòng về ngoại hình của họ sau khi đã được phẫu thuật tạo hình. Ðó là kết luận của của David Veale, bác sĩ tham vấn về tâm thần ở Royal Free and University College of Medical School, London, Vương quốc Anh. Ông đã thu thập dữ liệu trên 25 BN bị rối loạn cảm xúc do khuyết tật ngoại hình, những BN này khi được khám tâm thần đã báo cáo trước đây đã được giải phẫu thẩm mỹ. BN được yêu cầu đánh giá theo thang điểm từ 1 đến 10 về sự hài lòng của họ đối với kết quả của mỗi cuộc mổ; sự thay đổi về "thời lượng" dành cho những suy nghĩ về ngoại hình của mình; và những thay đổi về mức độ trở ngại nói chung trong cuộc sống.

Mức độ hài lòng có xu hướng cao đối với phẫu thuật căng da mặt, tạo hình vú, và tạo hình vành tai; riêng hai phẫu thuật sau có xu hướng giảm được sự ám ảnh và trở ngại của BN. Veale ghi nhận rằng "đa số BN có nhiều mối bận tâm khác nhau về ngoại hình của họ và cho biết là 50% các trường hợp sau khi làm thủ thuật thì sự ám ảnh lại chuyển sang một vùng khác trên thân thể. Ngay cả khi phẫu thuật đã giải quyết được vấn đề khuyết tật ngoại hình thì BN "vẫn gặp trở ngại một cách đáng kể" bởi những vấn đề mới được phát hiện thấy.

Margo Thienemann, một bác sĩ tâm thần trẻ em và thiếu niên ở Ðại học Stanford (CA, Hoa Kỳ), đồng ý với Veale rằng "việc thực hiện một nghiên cứu tiền cứu, có đối chứng, và được theo dõi dài hạn trên những đối tượng có rối loạn cảm xúc do ngoại hình định phẫu thuật tạo hình là một ý hay". Theo ông, việc điều trị hiện nay là dùng thuốc SSRI, gia tăng dùng thuốc an thần kinh liều thấp, và các liệu pháp về nhận thức và hành vi; ngoài ra các bác sĩ phẫu thuật cần tầm soát tâm thần học một cách đúng đắn đối với BN trước khi mổ.---

Theo Psychiatric Bull- 2000; 24:221-23

Một xét nghiệm mới để phát hiện doping

Các nhà nghiên cứu người Pháp đã phát triển một xét nghiệm nước tiểu để phát hiện sự hiện diện của erythropoietin nhân tạo, một thuốc bất hợp pháp dùng tăng cường hiệu suất thi đấu của vận động viên trong các cuộc tranh tài thể thao. Trong hội nghị thường niên của Hội Y học Thể thao Hoa Kỳ (Indianapolis, 31/5-3/6/2000), Gary Wadler (Ðại học Y khoa New York, NY, Hoa Kỳ) đã cho rằng công trình này là "rất quan trọng", vì các báo cáo trong Hội nghị đã gợi ra rằng việc "doping" máu bằng erythropoietin hiện nay đang tràn lan tại nhiều nước.

Các vận động viên sử dụng erythropoietin để kích thích tạo hồng cầu, nhằm tăng cung cấp oxygen cho các mô và tăng hiệu suất thi đấu trong những cuộc tranh tài cần đến khả năng chịu đựng, như đua xe dạp đường trường và trượt tuyết việt dã. Cho đến nay, việc phát hiện cũng còn là vấn đề vì bình thường erythropoietin cũng có trong nước tiểu, và việc xét nghiệm máu chỉ cho thấy sự gia tăng kích thích tạo hồng cầu chứ không thể đổ lỗi cho việc dùng thuốc.

Hai tác giả của công trình này là Jacques De Ceaurriz và Francoise Lasne (Phòng xét nghiệm chống doping, Chatenay-Malabry, Pháp) đã phát triển một xét nghiệm miễn dịch giúp phân biệt erythropoietin tự nhiên và nhân tạo. Xét nghiệm này đã phát hiện erythropoietin ngoại sinh một cách đáng tin cậy trên 102 mẫu nước tiểu đông lạnh được lấy qua cuộc đua xe đạp Tour de France 1998; 28 mẫu có nồng độ erythropoietin cao hơn bình thường và khi phân tích 14 mẫu có nồng độ cao nhất phát hiện thấy đó là một hormon tái tổ hợp điển hình. Xét nghiệm này có thể được dùng phối hợp với xét nghiệm máu đã được các nhà nghiên cứu ở Ú- phát triển.

Walder cho rằng: "Việc sử dụng erythropoietin trên người trẻ tuổi bình thường có thể có những hậu quả nghiêm trọng. Khi dung tích hồng cầu được kích lên đến 50% sẽ giống như tình trạng đa hồng cầu, một chứng bệnh làm máu quánh lại, làm tắc mạch và tăng nguy cơ đột quỵ và nhồi máu cơ tim. Và khi vận động viên thi đấu trong thời tiết nóng bức, bị mất nước, thì độ quánh của máu càng cao hơn. Ðó là một mối lo thật sự"

Theo Nature 2000;405:635

Nên mổ lấy thai cho mọi thai phụ bị ung thư cổ tử cung-

Theo một báo cáo của Anil Sood, Joel Sorosky và cộng sự (Bệnh viện và Phòng khám đại học Iowa, IA, Hoa Kỳ), thai phụ bị ung thư cổ tử cung nên sinh con bằng cách mổ lấy thai. Theo các tác giả, đây là nghiên cứu đầu tiên chứng minh rằng sinh bằng đường âm đạo làm tăng nguy cơ tái diễn ung thư cổ tử cung. Ung thư cổ tử cung là bệnh ác tính thường kết hợp với thai nghén nhất, và đã có nhiều cuộc tranh luận về tính an toàn khi sinh bằng đường dưới đối với thai phụ có bệnh này. Một số ý kiến gợi ý rằng cổ tử cung giãn rộng có thể làm tăng nguy cơ lan rộng khối u.

Các tác giả đã thực hiện một nghiên cứu bệnh-chứng để đánh giá tiên lượng và nguy cơ tái diễn ung thư trên phụ nữ được chẩn đoán ung thư cổ tử cung trong thai kỳ hoặc trong vòng 6 tháng sau khi sinh (trường hợp bệnh). Và trên phụ nữ được chẩn đoán sau khi sinh con ít nhất là 5 năm (đối chứng). Giả định rằng BN được chẩn đoán trong vòng 6 tháng sau khi sinh con đã bị bệnh trong khi có thai, nhưng bị bỏ sót không chẩn đoán.

Nhóm nghiên cứu đã tập hợp được 56 phụ nữ được chẩn đoán ung thư cổ tử cung trong thai kỳ, và 27 người được chẩn đoán trong vòng 6 tháng sau khi sinh con, trong thời gian từ 1960 đến 1994. Mỗi trường hợp bệnh được ghép cặp với một người chứng dựa vào tuổi tác, giai đoạn bệnh, và điều trị được dùng. Ðối với BN được chẩn đoán từ trong thai kỳ, tỉ lệ sống sót không khác biệt với tỉ lệ ở người chứng, nhưng đối với phụ nữ được chẩn đoán trong 6 tháng sau khi sinh thì tỉ lệ này kém hơn một cách có ý nghĩa. Ðối với những BN này, có 1 trên 7 người (14%) được mổ lấy thai bị tái diễn bệnh, so với 10 trên 17 người (59%) sinh thường. Joel Sorosky cho rằng: "Bằng cách tầm soát, theo dõi triệu chứng, khám thực thể cổ tử cung và sinh thiết, có thể ngăn chặn được phần lớn các trường hợp bệnh."--

Theo Obstet Gynecol 2000;95:832-38

Nồng độ neurokinin-B bất thường có thể gây tiền sản giật

Một bài báo được đăng trên tạp chí Nature trong số cuối tháng 6/2000 cho rằng sự chế tiết thừa neurokinin-B (NKB) ở bánh nhau trong ba tháng cuối thai kỳ sẽ gây tiền sản giật. Nhưng BS James Robert (Ðai học Pittsburgh, PA, Hoa Kỳ) cho rằng "tuy nghiên cứu đã cung cấp một số hướng dẫn hữu ích cho những nghiên cứu trong tương lai, nhưng kết quả của nó không chứng minh mối quan hệ nhân-quả ẩn dụ trong tựa bài báo".

Nigel Page (Ðại học Reading, Vương quốc Anh) và cộng sự đã dùng mRNA đánh dấu để theo dõi các neuropeptid vận mạch ở bánh nhau, và phát hiện một gen có trình tự tương tự với tiề- chất NKB của bò. Nhân dòng vô tính (cloning) gen này đã giúp định danh được nó, và các nghiên cứu lai in situ đã định vị được mRNA của NKB trên nhau thai người đủ tháng ở lớp hợp dưỡng bào phía ngoài.

Trong nghiên cứu này, nồng độ NKB huyết tương của 30 thai phụ đủ tháng, bình áp đều dưới 1 nmol/L (đa số là dưới 200 pmol/L), trong khi ở 8 thai phụ bị tiền sản giật lại là 1-7 nmol/L. Tiêm truyền tĩnh mach cho chuột với NKB nồng độ cao thấy tăng huyết áp thoáng qua, nhưng có ý nghĩa. Philip Lowry, một đồng tác giả nghiên cứu, nhận định rằng khi nhau được cấp máu dưới mức tối ưu sẽ kích thích phóng thích NKB. Ông giải thích rằng "neuropeptid tác động trên thụ thể ưu tiên của nó là NK3 theo một cơ chế hồi tác khiến các cơ quan khác chia bớt máu cho nhau thai và tử cung. Nếu điều chỉnh chưa đủ, NKB tiếp tục được phân tiết và có thể tăng đến mức tác động lên các thụ thể NK1 và NK2. Sự kích thích những thụ thể đó trên các mô khác, bao gồm cả hệ thần kinh trung ương, có thể dẫn đến hàng loạt triệu chứng được gọi là tiền sản giật". Ông gợi ý rằng có thể dùng nồng độ NKB để chẩn đoán tiền sản giật, hoặc giả dùng các chất đối kháng thụ thể neurokinin để ngăn ngừa hoặc điều trị tình trạng này sẽ "không có cơ sở và nguy hiểm". Lowry cho biết ông đã đồng ý hợp tác với năm trung tâm lớn về tiền sản giật ở Anh để "theo dõi một số lượng lớn thai phụ trong suốt thai kỳ nhằm có thể chứng minh rằng NKB chỉ tăng ở những phụ nữ sau đó sẽ bị tiền giản giật."

Theo Nature 2000;405:797-800 (N.T.).

Kỹ thuật không xâm lấn khảo sát tim bị bệnh

Các tác giả Thụy Sĩ và Hoa Kỳ vừa báo cáo rằng có thể dùng kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh cộng hưởng từ đối pha (PC-MRI) để đánh giá huyết động học toàn bộ mạch vành. Theo người đứng đầu nghiên cứu, Jurg Schwitter (Bệnh viện Ðại học Zurich, Thụy Sĩ), kỹ thuật này là một công cụ nghiên cứu có giá trị trong việc phát triển thuốc mới để dự phòng bệnh tim mạch vành.

Gần đây, việc đo dự trữ lưu lượng mạch vành ở tim bình thường và tim có bệnh ngày càng được quan tâm. Kỹ thuật chụp cắt lớp với positron phát xạ (PET) là một cách đo dự trữ lưu lượng này, nhưng vì cần đến chất đánh dấu phóng xạ nên PET không phải là phương pháp lý tưởng để đo theo dõi hàng loạt. Tuy vậy, hiện nay PC-MRI cho phép đo lưu lượng máu một cách hoàn toàn không xâm lấn.

Các tác giả đã khảo sát lưu lượng vành trên 16 nam giới tình nguyện khỏe mạnh- bằng cách dùng PC-MRI và PET lúc nghỉ và sau khi gây tăng sung huyết bằng dipyridamole. Kết quả của hai kỹ thuật này hoàn toàn phù hợp với nhau.

PC-MRI chỉ có thể đo được lưu lượng của toàn bộ tim chứ không đo được những thay đổi lưu lượng theo từng vùng, và đối với BN có bệnh tim, Schwitter cho rằng "có những kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh chính xác hơn để xác định vị trí nghẽn tắc trên động mạch vành tim". Tuy vậy, PC-MRI vẫn là phương pháp lý tưởng để khảo sát huyết động học mạch vành trong những bệnh như cao huyết áp hoặc bệnh cơ tim. So với các kỹ thuật khác, PC-MRI cho một hình ảnh đầy đủ hơn về hoạt động tuần hoàn ở mạch vành, nên - theo tác giả - có thể dùng để tìm hiểu những thay đổi sớm xảy ra trong bệnh tim mạch vành.

Theo Circulation 2000;101:2696-702

Dự phòng cấp một đối với bệnh tim mạch vành ở phụ nữ thông qua chế độ ăn và lối sống

Các yếu tố hành vi nguy cơ ảnh hưởng đến bệnh tim mạch vành đã được nói đến nhiều và thường được khảo sát riêng lẻ. Thật ra, những yếu tố này có tương quan với nhau, vì người ta thường có những lối sống nhất định. Chính vì thế, các tác giả ở Ðại học Y khoa và Trường Y tế Công cộng Havard đã nghiên cứu đánh giá ảnh hưởng tổng hợp của lối sống trên nguy cơ bệnh tim mạch vành. Ðặc biệt, nghiên cứu này còn ước tính tỉ lệ các tai biến mạch vành có thể phòng ngừa được bằng cách tuân thủ một loạt các hướng dẫn tiết thực và cách sống.

Các tác giả đã theo dõi 84129 phụ nữ, từ 18 đến 55 tuổi, tham gia nghiên cứu Nurses- Health Study mà lúc mới đầu (1980) không có bệnh tim mạch, ung thư và tiểu đường. Những thông tin về chế độ ăn và lối sống được cập nhật định kỳ bằng các bản câu hỏi. Qua 14 năm theo dõi, đã ghi nhận được 1128 tai biến lớn về mạch vành (296 tử vong do bệnh mạch vành và 832 trường hợp nhồi máu không tử vong). Những đối tượng được xem là có nguy cơ thấp là những người hiện không hút thuốc; có chỉ số thân khối (cân nặng cơ thể tính bằng kg chia cho bình phương chiều cao tính bằng mét) dưới 25; bình quân mỗi ngày uống ít nhất là nửa ly rượu (- 5 g cồn, không có giới hạn trên vì hầu hết so đối tượng không nghiện rượu nặng); có hoạt động thể lực từ mức vừa phải đến gắng sức (có thể gồm cả đi rảo bước - 5 km/giờ), bình quân mỗi ngày ít nhất là nửa giờ; và có chế độ ăn giàu chất sợi ngũ cốc, acid béo hải sản, và folate, vớ- tỉ lệ cao chất béo không no so với chất béo no, và ít chất béo dạng trans và glycogen. Riêng các yếu tố thuộc chế độ ăn của thuần tập này được chia thành 5 ngũ phân vị và cho điểm (từ 1 đến 5), điểm càng cao thì nguy cơ càng thấp.

Kết quả theo dõi cho thấy nhiều yếu tố có tương quan với nhau, nhưng mỗi một yếu tố đều tiên đoán nguy cơ một cách độc lập và có ý nghĩa, ngay cả sau khi đã hiệu chỉnh với tuổi, tiền căn gia đình, có hoặc không có cao huyết áp hay tăng nồng độ cholesterol-máu và tình trạng mãn kinh. Những phụ nữ thuộc loại nguy cơ thấp (chiếm 3 % dân số nghiên cứu) có nguy cơ tương đối của tai biến mạch vành là 0.17 (KTC 95% = 0.07-6.41), so với tất cả những phụ nữ khác. Trong thuần tập nghiên cứu, có 82% (KTC 95% = 58-93) các trường hợp tai biến mạch vành có thể được qui cho lối sống không tuân thủ các yếu tố nguy cơ thấp nói trên.

Với kết quả đó, các tác giả kết luận rằng đối với phụ nữ, việc tuân thủ những hướng dẫn về lối sống liên quan đến chế độ tiết thực, vận động và kiêng hút thuốc, đi kèm với một nguy cơ rất thấp về bệnh tim mạch vành.

Theo Stampfer M.J. et al. Primary prevention of coronary heart disease in women through diet and lifestyle. N Eng J Med- 2000; 343: 16-22. (NT)