Ngày 30/3/1993, Chủ tịch Quốc hội nước ta đã ban hành Pháp lệnh hành nghề y dược tư nhân. Sau đó ngày 29/01/1994, Thủ tướng Chính phủ ban hành Nghị định số 8/CP, cụ thể hóa một số điều trong Pháp lệnh. Kèm theo, các thông tư số 7, 8 và 9 ngày 30/4/1994 của Bộ Y tế hướng dẫn thực hiện hai văn bản trên trong 3 lĩnh vực y, dược và y-dược cổ truyền dân tộc.

Liền sau khi có Pháp lệnh, cán bộ y dược hết sức sức hoan nghênh và thể hiện sự đồng tình cao, vì việc thực hiện có tác dụng đưa việc hành nghề tư nhân vào nề nếp, tăng cường trật tự, nâng cao trạng thái văn minh trong lĩnh vực này. Ðồng thời, qua 8 năm thực hiện, theo sự phản ánh của các cơ quan quản lý cũng như các cá nhân và tổ chức hành nghề, nhiều điều bất cập đã được ghi nhận.

Dưới sự chỉ đạo của Bộ Y tế, một Ban Soạn thảo đã được giao nhiệm vụ nghiên cứu, khảo sát, rút kinh nghiệm về nội dung Pháp lệnh cũ và dự thảo một Pháp lệnh mới. Bản dự thảo lần thứ 6 được gửi đến Tổng Hội Y Dược học để góp ý kiến, đúng theo chức năng tham vấn của một tổ chức xã hội nghề nghiệp.

Sau đây là một số nhận thức đã được đem ra trao đổi tại cuộc họp Ban Thường vụ Tổng hội vào trung tuần tháng 10 vừa qua.

MẤY ÐIỂM VỀ NGUYÊN TẮC

1/ Pháp lệnh là một tài liệu cơ bản dùng thay cho Luật khi Quốc Hội chưa có điều kiện soạn thảo Luật. Vì vậy, tuy chưa có tầm cỡ của Luật, nhưng Pháp lệnh vẫn có giá trị điều chỉnh toàn bộ vấn đề, do đó Pháp lệnh phải nêu cho được những nguyên tắc chính để Chính phủ có cơ sở ban hành những Nghị định thực hiện cần thiết. Và căn cứ vào hai văn kiện này (Pháp lệnh, Nghị định), Bộ chuyên trách sẽ có những Thông tư hướng dẫn càng chi tiết càng tốt.

Trong quá trình thi hành Pháp lệnh 1993, có những ghi nhận là, trong bối cảnh lúc bấy giờ, nhiều vấn đề chưa thể hiện ra hoặc chưa quan niệm được hết, nên nội dung Pháp lệnh khó đầy đủ, nhất là tình hình tiếp tục phát triển, mà lúc soạn thảo không dự kiến được hết. Bây giờ cần phải bổ sung. Nhưng tiếp theo đó, nếu có nghị định chính và các thông tư được soạn thảo để ban hành một lúc, thì các văn bản mới đạt được tính nhất quán từ đầu đến đuôi, từ trên xuống dưới, từ nguyên tắc đến chi tiết, tránh được tình trạng có điều không thống nhất nhau, thậm chí trái với nhau giữa các văn bản, như vẫn thường xảy ra.

2/ Việc ban hành Pháp lệnh hành nghề ngoài công lập là yêu cầu rất bức xúc, do Pháp lệnh 1993, liền sau khi được ban hành, đã phát huy ngay tác dụng, chủ yếu là đưa việc hành nghề ngoài công lập vào nề nếp; mặc dù có những điều còn bất cập cũng không sao, vì sẽ khắc phục dần, hoặc sẽ có lúc sửa đổi và bổ sung như hiện đang được xúc tiến.

Tuy nhiên, một điều cần phải xác định ngay từ đầu là trong hàng trăm nghề trong xã hội, tại sao nghề y dược (cũng như năm ba nghề khác) có yêu cầu đặc biệt là phải được quản lý theo những nguyên tắc riêng, quy định bằng pháp luật, nên phải có một Luật (hoặc một Pháp lệnh trong khi chưa thể có luật) để chỉ đạo và điều chỉnh.

Theo kinh nghiệm nhiều thế kỷ qua của nhiều nước trên thế giới, ý nghĩa cơ bản là mối quan hệ khắn khít giữa nghề nghiệp với đối tượng phục vụ, từ đó phải có trình độ ngày càng cao (xác định bằng một bằng cấp) và có những điều ràng buộc (thể hiện bằng qui chế càng chặt chẽ càng tốt). Huống chi đối tượng của nghề y dược là con người, cần phải được đảm bảo an toàn ở mức cao nhất.

Do việc hành nghề y dược phải được quản lý chặt chẽ, nên ngoài tác dụng quản lý Nhà nước là yếu tố quyết định, nếu kèm theo có sự tự quản của những người hành nghề xem như một yếu tố bổ sung thì vệc hành nghề sẽ đưa đến kết quả tích cực; điều này đã được thực hiện ở hầu hết các nước, nhất là ở các nước phát triển.

Nghề luật sư cũng có những tính chất tương tự. Ở nước ta, ngành luật đã có Pháp lệnh tổ chức luật sư năm 1987, và tháng 7/2001 vừa qua đã có Pháp lệnh mới quy định tổ chức luật sư và hành nghề luật sư, có thể xem là một tiền lệ và một kinh nghiệm để ngành y dược tham khảo. Trong Pháp lệnh luật sư, có ghi trong chương "Những quy định chung":

"Ðiều 4: Tổ chức xã hội nghề nghiệp của luật sư được thành lập để đại diện, bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của các luật sư, giám sát việc tuân thủ theo pháp luật, quy tắc đạo đức nghề nghiệp của luật sư và tham gia việc quản lý hành nghề luật sư theo quy định của Pháp lệnh này".

"Ðiều 5: Quản lý hành nghề luật sư được thực hiện theo nguyên tắc kết hợp quản lý Nhà nước về hành nghề luật sư với phát huy vai trò tự quản của tổ chức xã hội - nghề nghiệp của luật sư, đảm bảo sự tuân thủ pháp luật và qui tắc đạo đức nghề nghiệp của luật sư trong hành nghề".

Cho nên việc người hành nghề tham gia xã hội nghề nghiệp là một nghĩa vụ.

3/ Y tế, là từ đã quen dùng để chỉ ngành bảo vệ sức khỏe. Thực tế, trong ngành bảo vệ sức khỏe có nhiều nghề, tuy gắn bó với nhau, mà khác nhau, Theo tập quán thế giới mà ở nước ta cũng vậy, có các nghề Y, Răng hàm mặt, Dược, Nữ Hộ sinh, Vật lý trị liệu, Trang thiết bị y tế, có những tính chất chung, nhưng mỗi nghề có những đặc điểm riêng cần phải được quan tâm đúng mức (một ngành, nhiều nghề).

Ðặc biệt, về mặt hoạt động, mỗi nghề có những loại hình khác nhau. Việt hành nghề của Y, dù là một cá thể hay một đơn vị, dù đơn giản hay phức tạp, đều không thể xem là kinh doanh, lấy doanh số và mức lãi làm trọng. Sức khỏe không phải là hàng hóa để mua bán. Về dược và trang thiết bị y tế, trong sản xuất và phân phối thực chất là kinh doanh, nhưng bị ràng buộc bởi những điều kiện của qui chế đạo đức và nghĩa vụ, mà không phải nghề nào cũng có.

4/ Nước nào cũng vậy, trong việc hành nghề y dược, không bao giờ áp dụng những điều qui định giống nhau giữa người trong nước và người ngoài nước, trừ trường hợp giữa hai nước có những hiệp ước thỏa thuận với nhau về các vấn đề cụ thể trên tinh thần bình đẳng. Vì vậy, một luật (hay pháp lệnh) về hành nghề đều có một chương riêng cho người ngoại quốc. Trong hoàn cảnh chưa chuẩn bị được thì ghi như ở điều 43 của Pháp lệnh luật sư: "Việc hành nghề của luật sư nước ngoài tại Việt Nam do Chính phủ qui định".

5/ Từ? khi đất nước chuyển sang cơ chế thị trường, việc hành nghề ngoài bộ máy chuyên môn của Nhà nước (gọi là công lập) được cho phép, nên hai vế công lập và ngoài công lập (trước đây được gọi là công và tư) không còn đối kháng nữa, mà hoạt động song song như hai người bạn đồng hành, cùng một mục tiêu là bảo vệ và nâng cao sức khỏe của nhân dân, dưới sự quản lý thống nhất và đồng đẳng của Chính phủ, cùng phát triển nhịp nhàng, chỉ khác ở nguồn đài thọ (nguồn đầu tư) và chế độ thù lao. Vì vậy, khu vực ngoài công lập hoàn toàn không có sự hạn chế mà còn được chú ý khuyến khích, không có sự phân biệt đối xử, mà cùng một lãnh đạo, cùng một phương hướng chiến lược, cùng theo một đường lối chuyên môn, cùng nghĩa vụ và đạo đức nghề nghiệp, cùng hưởng các quyền lợi tinh thần, được khen thưởng và kỷ luật như nhau.

Vả chăng, theo tinh thần này, một cán bộ có thể hoạt động trong cả hai khu vực công lập và ngoài công lập tùy sức khỏe và tùy việc phân bố ngày giờ cho hợp lý.

MẤY ÐỀ NGHỊ

Trên cơ sở những nhận thức nói trên, xin đươc nêu ra mấy đề nghị cụ thể:

1/ Trong bố cục của Pháp lệnh hành nghề, vì thực tế ngành y tế có nhiều nghề, nên sắp xếp lại mỗi nghề trong một chương riêng, trước mắt là cho 4 nghề y, RHM, dược, trang thiết bị y tế. Ngoài những vấn đề chung, mỗi chương riêng sẽ đề cập đến các vân đề liên quan đến đặc điểm của từng nghề;

2/ Như ở Pháp lệnh Luật sư, trong Pháp lệnh hành nghề y dược ngoài công lập, nên ghi rõ trong chương đầu "Những qui định chung" một điểm đề cập đến nguyên tắc quản lý: Nhà nước thống nhất quản lý kết hợp với vai trò tự quản của tổ chức xã hội nghề nghiệp của bác sĩ, dược sĩ, kỹ sư y tế.

Ðồng thời Pháp lệnh nên có một chương riêng về tổ chức xã hội nghề nghiệp của bác sĩ, dược sĩ để có thể đề cập đến mọi vấn đề có liên quan. Trong trường hợp này, nên ghi rõ một trong những nghĩa vụ của người hành nghề là tham gia tổ chức xã hội nghề nghiệp.

3/ Y là nghề cao quí, chứ không phải kinh doanh lấy lời. Vì vậy, không đặt vấn đề cán bộ hành nghề phải đăng ký kinh doanh, không xem các cơ sở khám chữa bệnh là những doanh nghiệp, vì vậy không nên đặt sự thành lập và hoạt động của các cơ sở khám chữa bệnh trong phạm vi điều hành của Luật Doanh nghiệp.

Thay vào đó, dùng các từ đăng ký hành nghề, hoạt động hành nghề. Gọi Pháp lệnh hành nghề ngoài công lập thích hợp hơn là hành nghề tư nhân, vì ngoài công lập ra, ở hoàn cảnh nước ta, có nhiều dạng hành nghề khác nhau, không chỉ có tư nhân thuần túy.

4/ Giữ thế bình đẳng với các nước, không chấp nhận người nước ngoài tự do đi vào hành nghề ở nước ta như công dân Việt Nam, mà trong việc hành nghề, đối xử nhân viên y tế nước ngoài y như họ đối xử với nhân viên y tế nước ta theo nguyên tắc tương đương.

Do đó có một chương riêng cho ngoại kiều. Còn người Việt Nam định cư ở nước ngoài, nếu không thuộc quốc tịch Việt Nam thì xem như ngoại kiều, tuy có thể có một số điều kiện ưu tiên.

5/ Pháp lệnh hành nghề ngoài công lập là một yêu cầu rất bức xúc, phải được bổ sung và ban hành càng sớm càng tốt. Nhưng điều quan trọng là có được một nội dung thích hợp, vì vậy cần được chuẩn bị kỹ. Nếu cần phải chậm lại để đảm bảo làm tốt hơn thì cũng chấp nhận, vì dù sao cũng đã chậm rồi. Vì vậy xin đề? nghị có thêm ngày giờ để lấy ý kiến rộng rãi hơn, dù phải kéo dài thêm năm bảy tháng cũng được.

6/ Trừ những điểm góp ý kiến lặt vặt, các vấn đề lớn, cũng như vấn đề nguyên tắc đã góp ý kiến, nếu có điều gì mà cơ quan phụ trách thấy không chấp nhận được thì xin cho được trực tiếp trao đổi để đi đến chỗ thống nhất ý kiến.

Ðồng thời, nên phát huy cách làm việc rất đáng hoan nghênh, là khi cơ quan Nhà nước chuẩn bị ban hành những văn bản liên quan đến bản thân hội viên của Tổng Hội, cần thu thập ý kiến rộng rãi.

Nội dung Pháp lệnh hành nghề y dược ngoài công lập rất quan trọng, vì nếu không nghiên cứu kỹ, có điều gì không phù hợp, sẽ ảnh hưởng nhiều năm đến hoạt động của cán bộ y dược, và của bản thân ngành y dược.