Huyền sử mắm tôm

Dân gian có câu chuyện “Chỉ tại cái lọ mắm tôm”: Kể rằng, trong một buổi phủ chầu, Quan Tri Phủ đêm trước ăn phải gió gì hôm nay bụng không ổn, ông đánh rắm một cái rõ thối. Quay sang Quan Tri Huyện, chỉ: "có phải ngài đánh rắm?"; ngài Tri Huyện chỉ ông Tổng, ông Tổng đổ ông Lý. Lý trưởng là quan hạ cấp nhất không còn biết chỉ ai, thấy một lọ mắm tôm nằm vất bên sân đình, bèn chỉ vào nó: “Chỉ tại cái lọ mắm tôm này!”. Đúng thế, đúng thế! Các quan đều hỉ hả. Thối là chỉ tại cái lọ mắm tôm.

Chuyện quan và mắm tôm ngày nay

Trong một mùa không may mắn, món Mắm Tôm “quốc hồn quốc tuý” của Việt Nam bỗng dưng trở thành tội phạm của một đợt dịch "tiêu chảy cấp tính do tả" (dịch tả) lớn nhất ở Việt Nam trong vòng vài thập niên qua. Mắm tôm bị kết án chỉ vì nó lúc nào cũng có mặt trong các bữa ăn của bệnh nhân bị tả, khi thì 80-90%, khi thì 100%, lúc thì 93%. Theo diễn biến thì:

N gày 31/10 tin từ kinh thành Thăng Long khẩn báo có 90% số người bị tiêu chảy cấp tính có ăn mắm tôm. Cùng ngày Quan Tổng đốc Thành Hà nội (UBND) có văn bản đình chỉ sử dụng mắm tôm, mắm tép trong hoạt động chế biến, kinh doanh của các quán ăn, siêu thị và dịch vụ ăn uống đường phố.

Ngày 2/11 Quan Ngự y đầu triều (Bộ trưởng Bộ Y tế) Nguyễn Quốc Triệu ra lệnh truy tìm nguồn gốc ổ phát tán dịch. Nghi phạm số một là mắm tôm. Nhấn mạnh việc tiêu hủy số mắm tôm hiện có khi sản phẩm này bị tạm ngừng sử dụng vì "Nếu người dân đem đổ mắm tôm ra môi trường thì rất nguy hiểm, vi khuẩn gây bệnh sẽ phát tán ra ngoài" - ông Triệu phán.

Ngày 7/11/2007, Ngự Y viện (Bộ Y tế) ra quyết định “khai tử” mắm tôm: “Các địa phương có dịch tiêu chảy cấp nguy hiểm lưu hành tiến hành ngay việc ngừng mua, bán, sử dụng mắm tôm hiện là nguồn lây truyền dịch bệnh; thực hiện thu gom tại chỗ, cách ly để xử lý diệt mầm bệnh, không chuyên chở ra khỏi địa điểm thu gom khi chưa được xử lý diệt mầm bệnh.”

Dĩ nhiên, phê chuẩn cho lệnh khai tử này là Quan Ngự y đầu triều Nguyễn Quốc Triệu, nhưng chấp bút thảo án là do "hội đồng chuyên môn" bao gồm nhiều quân thần tá sứ. Kể đến hàng đầu phải là Phó Quan Thái Y Trịnh Quân Huấn, là vị trợ thủ kết tội mắm tôm đắc lực nhất (không bàn ở đây), các Thống tướng (Cục trưởng, Viện trưởng) Nguyễn Trần Hiển (Viện VSDT) và Nguyễn Huy Nga (Cục Vệ sinh dự phòng).

Kể từ đó mắm tôm thành “tội đồ lịch sử”, ai cũng hất hủi và mắm tôm không thanh minh được, vì chỉ tại nó là mắm tôm[1].

Giải Oan

Ròng rã hai tuần nhật, từ khi cái lệnh oan khiên ra đời, bà con làng mắm tôm treo niêu, lạnh bếp; làng thịt chó mắm tôm tiêu điều; chợ sớm chợ chiều mắm tôm vắng bóng.

Không mắm tôm, bệnh nhân thổ tả vẫn cứ tăng theo số người và lan rộng theo số địa phương mỗi ngày.

Dân tình trong bữa ăn nhớ mắm tôm, nhà kinh doanh mắm tôm mất hợp đồng, bà bán mắm tôm ở chợ bị tịch thu mất chén cơm... nên cùng bàn tán và thấy rằng Mắm Tôm ... vô tội. Nhiều chứng cứ ngoại phạm và những lời khải tấu khẩn thiết rần rần chất lên bàn các quan. Nhiều người trung trực cũng nhất tề dùng phương tiện truyền thông kêu la.

Dù bằng chứng hiển nhiên Mắm Tôm là thiên địch của khuẩn tả (bởi mắm tôm quá mặn, con tả nào lọt vô cũng không sống nổi) nhưng các quan vẫn bỏ ngoài tai những lời can gián.

Chịu hết xiết, dân biểu Nguyễn Lân Dũng mang chuyện Mắm Tôm ra ngay Quốc Hội. Tại đó Quan Ngự Y đầu triều Nguyễn Quốc Triệu vẫn chưa chịu ra lời giải oan cho mắm tôm (nhằm bảo vệ uy tín cho "hội đồng chuyên môn" chăng?).

Dù vậy, trước những bằng chứng xét nghiệm do chính mình thực hiện thấy rằng 100% mắm tôm không hề dung chứa khuẩn tả, và rằng không ăn mắm tôm dịch vẫn lan rộng như thường, Quan Phó Trịnh Quân Huấn - người kết tội mắm tôm hùng hồn nhất cũng đã kịp trần tình bằng lời cho mắm tôm: “Thịt chó, mắm tôm không phải là nguyên nhân gây bệnh trong vụ dịch này nữa. Mà nguyên nhân là thực phẩm tươi sống, thực phẩm nguội và nguồn nước đang bị ô nhiễm nặng nề”.

Viện trưởng - Tiến sĩ Nguyễn Trần Hiển cũng ra lời minh thị, giải oan cho mắm tôm: “ cũng nói "Mắm tôm không phải là nguyên nhân gây dịch bệnh tiêu chảy lần này .

Trong hoàn cảnh Bộ Trưởng đang khó ăn nói mà có Thứ Trưởng và Viện Trưởng “đưa mình chịu trận” đỡ lời thì chuyện cũng lẽ thường tình, như câu chuyện Lê Lai vì đại nghĩa, hy sinh cứu chúa[2].

"Một lẽ công bằng, khoa học không phải là chân lý, chỉ là một biện minh cho giả thuyết - có thể thay đổi và bị đánh đổ bất cứ lúc nào" đó là đặc điểm căn bản của khoa học. Nên việc ban đầu có thể là xác quyết, có thể là nghi ngờ mắm tôm là nguyên nhân của tiêu chảy, rồi sau đó phát biểu lại mắm tôm vô tội cũng là một chuyện thường tình xảy ra trong khoa học.

Thế nhưng câu chuyện nó không kết thúc có hậu ở đó, vì vẫn còn một mặt khác.

Nhớ một thời Lê Lai cứu chúa

Trong tình thế bị “chiếu bí” quá nhiều từ công luận, có lẽ nặng ký nhất là từ chất vấn của dân biểu Nguyễn Lân Dũng, các quan đã phải phát biểu bằng miệng rằng "mắm tôm vô tội". Nhưng đâu phải nói mà không chịu trách nhiệm. Các quan vẫn phải chịu trách nhiệm vì có tin một doanh nghiệp kinh doanh mắm tôm khiếu nại đòi kiện Bộ Y Tế ra tòa vì làm thiệt hại nghiêm trọng đến kinh doanh xuất khẩu của họ.

Có lẽ là để trốn tránh trách nhiệm, nên ngay ngày hôm sau Viện trưởng Nguyễn Trần Hiển, không những không thừa nhận những gì mình đã phát biểu mà lại ‘quay giáo’ chỉa ngay vào vị Bộ Trưởng của mình: “Một ngày sau khi Bộ Y tế khuyến cáo “vi khuẩn tả có trong mắm tôm”, tôi đã nói với ông Triệu rằng lần dịch này lại khác, bệnh nhân mắc đồng loạt, đủ mọi lứa tuổi... Mắm tôm không phải là nguyên nhân gây dịch bệnh tiêu chảy lần này.”

Như vậy phải hiểu gì về câu nói của ông Nguyễn Trần Hiển đây? “Đấy! Anh làm như thế là không được đâu đấy nhé. Theo tôi là mắm tôm vô tội. Sau này có gì là tôi không chịu trách nhiệm đâu. Tôi bảo rồi!” Ngày nào? Theo lời ông thì "một ngày sau khuyến cáo" là ngày 8/11/2007, vì ngày Bộ Y tế ra khuyến cáo là 7/11/2007.

Phải nói một điều công bằng, trong các lời phát biểu trước công chúng, ông Nguyễn Trần Hiển luôn tỏ ra có “nghề” hơn cả (dễ hiểu thôi, vì ông là Viện trưởng Viện Vệ Sinh Dịch Tễ mà). Ông rào trước đón sau khá kỹ, dè dặt khi tuyên bố. Thế nhưng, chính ông đã tự sập bẫy của mình.

Vâng, có thể tại thời điểm 2 ngày trước khi Bộ Y tế ra quyết định “tiêu huỷ mắm tôm”, thì ông Nguyễn Trần Hiển đã "có nghi hoặc" trong đầu là mắm tôm không phải là nguồn lây nhiễm duy nhất nhưng chắc chắn một điều rằng chưa bao giờ ông phát biểu rằng tội phạm không phải là mắm tôm (trong số trên 10 lần xuất hiện trên mặt các báo), kể cả khi đã có ít nhất 50 mẫu xét nghiệm mắm tôm không tìm thấy vi khuẩn tả!

Cứ cho là từ sớm ông Nguyễn Trần Hiển tin [trong suy nghĩ của ông] rằng mắm tôm vô tội và đã cảnh báo cho Bộ Trưởng rồi, nhưng 2 ngày sau đó tức là ngày 10/11/2007, ông đã quay lại kết tội mắm tôm. Ồng trả lời báo chí như sau: “Chúng tôi đang nghiên cứu liệu mắm tôm có vai trò lây truyền thực sự hay không. Qua số liệu điều tra của NIHE, chúng tôi nhận thấy thời điểm đầu của dịch, 80 – 90% bệnh nhân có tiền sử ăn mắm tôm, thịt chó, rau sống. Vì vậy xác định có thể đây là thủ phạm.” Điều này ông không phát biểu một lần, một nơi, mà nhiều báo đều ghi nhận lại với nội dung tương tự như thế.

Ngay khi đã xác định có 50 mẫu mắm tôm vô nhiễm với vi khuẩn tả ông Hiển cũng không phát biểu trước công chúng "điều ông đã nghĩ" là mắm tôm vô can. Mà có dấu hiệu rõ ràng ông vẫn còn muốn truy cho ra mắm tôm: “Tuy trong 50 mẫu mắm tôm xét nghiệm lấy từ quán ăn, chợ, nơi phân phối (Hà Nội, Thanh Hoá, Hà Nam) chưa thấy khuẩn tả. Song khuẩn tả có thể chỉ tồn tại một thời gian nào đó trong mắm tôm. Chúng tôi đang nghiên cứu việc pha chế thêm nước vào mắm tôm, có thể công đoạn này đã làm phát tán khuẩn tả.” Có thể hiểu khác hơn được không, đây là một hình thức “không có đánh cho có”!

Liên tục 10 ngày sau đó, dĩ nhiên là trong các phát biểu của mình, ông Nguyễn Trần Hiển dù đã không còn nghĩ đến mắm tôm là “tội phạm”, nhưng chưa một lần ông nói thẳng thắn như vậy và chưa một lần ông công bố điều ông đã cảnh báo cho vị quan thượng cấp của mình.

Đùng một cái, khi thế trận đã gần như phân định “oan-tội” cho mắm tôm rõ ràng, không những không đứng ra chia phần trách nhiệm hoặc nhận phần trách nhiệm, ông quay ngoắt lại, đánh một đòn trí mạng, đổ hết trách nhiệm vào vị Quan Ngự Y đầu triều-Nguyễn Quốc Triệu, “Tôi đã nói với ông Triệu rằng...”!

Tội nghiệp thay cho Ông Triệu khi tin dùng "hội đồng chuyên môn", bảo vệ đến cùng cho "hội đồng chuyên môn" trước quốc hội lại bị cú phản phé từ hội đồng như vậy.

Đã là con người thì ai không tránh phải sai lầm, nhất là khi phải nắm quyền quyết định trong giờ phút nguy nan, tính mệnh người dân “nghìn cân treo sợi tóc”. Nhưng hành xử như ông Nguyễn Trần Hiển đối với cấp trên của mình như vậy có xứng đáng là “kẻ sĩ thời nay”?

[1] Truyện dân gian “Chỉ tại cái lọ mắm tôm”: Kể rằng, trong một buổi phủ chầu, quan tri phủ đêm trước ăn phải gió gì hôm nay bụng không ổn, ông đánh rắm một cái rõ thối. Quay sang quan tri huyện, chỉ "có phải ngài đánh rắm?"; ngài tri huyện chỉ ông tổng, ông tổng đổ ông lý. Lý trưởng là quan hạ cấp nhất không còn biết chỉ ai, thấy một lọ mắm tôm nằm vất bên sân đình, bèn chỉ vào nó: “Chỉ tại cái lọ mắm tôm này!”. Đúng thế, đúng thế! Các quan đều hỉ hả. Thối là chỉ tại cái lọ mắm tôm.

[2] Trước sự xâm lược của quân Minh, Lê Lợi dựng cờ khởi nghĩa (Khởi nghĩa Lam Sơn) chống lại bạo quyền xâm lược. Thời kỳ đầu do còn lính ít, lương thảo thiếu, quân Lam Sơn thường thất thủ. Trong một lần thất thủ ở Mường Một, quân Lam Sơn rút về Trịnh Cao và bị quân Minh vây hãm. Trong tình thế nguy cấp, Lê Lợi họp các tướng lại hỏi có ai dám bắt chước Kỷ Tín đời Hán để liều mình cứu chúa vì vận nước không. Có Lê Lai là vị tướng tài theo hầu Lê Lợi từ những ngày đầu khởi nghĩa đã xung phong làm nhiệm vụ. Ồng đóng giả làm Lê Lợi và cùng khoảng 500 cảm tử quân phá vòng vây giặc Minh và tự xưng là chúa Lam Sơn (Lê Lợi). Ông đã kiệt sức và bị bắt trong vòng vây trùng điệp quân thù và rồi bị hành hình. Trong lúc đó, thừa cơ hội, Lê Lợi cùng nghĩa quân kịp mở đường trốn thoát. Nghĩa cử liều mình cứu Chúa trong cơn hoạn nạn này của Lê Lai được sử sách Việt Nam lưu danh, đời đời tôn kính (Nguồn http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Lai).

Huyền sử mắm tôm: Nhớ một thời Lê Lai cứu chúa!

Chuyện quan và mắm tôm ngày xưa:

Chuyện quan và mắm tôm ngày nay

Giải Oan

Nhớ một thời Lê Lai cứu chúa

www.ykhoa.net

www.ykhoanet.com