Con người nh́n bằng ǵ? Tác giả : GS. TRẦN PHƯƠNG HẠNH
Chắc hẳn có nhiều bạn đọc không muốn trả lời câu hỏi trên v́ nghĩ rằng nó quá dễ, đến mức trẻ mẫu giáo cũng trả lời được: con người nh́n bằng mắt! xin thưa: câu trả lời như vậy chỉ đúng 50%, nghĩa là đạt mức trung b́nh. c̣n muốn chính xác 90 hoặc 100%, xin mời các bạn đọc thêm bài viết dưới đây.MẮT CON NGƯỜI VÀ MẮT ĐỘNG VẬTTrước tiên xin lưu ư: Câu hỏi liên quan đến “con” người, nghĩa là một thực thể ở mức cao nhất của hệ động vật. Như vậy ta thử bắt đầu xem từ những “con” khác ở những mức thấp hơn để dễ so sánh và nhận biết. Trong quá tŕnh tiến hóa của sinh giới, không phải loài động vật nào cũng có mắt: ví dụ loài cá lưỡng tiêm, có kích thước bé bằng con dao nhỏ, thường sống ở ven biển hoặc giữa đại dương, chúng không hề có mắt riêng biệt mà chỉ có những tế bào cảm quang hiện diện dọc ống thần kinh. V́ cơ thể chúng trong suốt nên ánh sáng dễ dàng lọt qua để tác động trên các tế bào cảm thụ đó và giúp chúng phân biệt được những vùng sáng và tối. Như thế, dạng tổ tiên của loài động vật có xương sống (và sau này của con người) bắt đầu nh́n bằng... hệ thần kinh. Rồi sinh giới cứ phát triển và tiến hóa. Trong quá tŕnh thích nghi với môi trường sống mới, cơ thể động vật không c̣n trong suốt nữa và những tế bào cảm quang kiểu cá lưỡng tiêm không c̣n phù hợp nên đă có sự thay thế chúng bằng những tế bào cảm quang ở mặt ngoài cơ thể. Ví dụ như giun đất: nó không có mắt nhưng trên da lại có vô số những tế bào cảm quang để tiếp nhận ánh sáng, nghĩa là có vô số “mắt nhỏ” ở da. Những con mắt đó rất thô sơ, v́ vậy phải có số lượng rất lớn. Nhưng trong quá tŕnh tiến hóa của sinh giới, nếu mắt cứ tồn tại rải rác ở trên da th́ thật phiền phức và không thích hợp, v́ vậy đến một mức độ phát triển của sinh vật, phần cao cấp nhất của hệ thần kinh (tức là năo) phát triển mạnh thành 2 mấu nhỏ để tách riêng rồi “di cư” đến da và tiến triển để tạo ra... hai mắt. Như vậy, mắt chỉ là một phần của năo. NĂO - NƠI HIỂN HIỆN MÀU SẮC CỦA VẬT THỂỞ con người, mắt h́nh thành rất sớm, vào khoảng tuần lễ thứ 3 của phôi kỳ, khi đó phôi chỉ dài 3mm: mắt xuất nguồn từ năo dưới dạng 2 túi thị nguyên thủy, lồi dần ra phía trước để cuối cùng tạo nên... vơng mạc. Đây là phần nhạy cảm nhất của mắt đối với ánh sáng. Về sau, vào khoảng tháng thứ 2 của phôi kỳ, lúc này phôi dài chừng vài chục mm, lớp da của phôi mới tạo nên những thành phần khác của mắt (như thể thủy tinh v.v...).  Bây giờ ta hăy thử t́m hiểu quá tŕnh một h́nh ảnh sự vật hiển hiện trong mắt người: trước tiên phải qua giác mạc. Đây là một màng mỏng giống như da (v́ bắt nguồn từ đây), nhưng do giác mạc có chức năng khác hẳn da nên cấu trúc cũng hoàn toàn khác với da: giác mạc không có chất sừng và trong suốt. Sau đó lọt vào tiền pḥng của mắt, nơi có chứa dịch thủy (dịch này có nhiệm vụ nuôi dưỡng thể thủy tinh), rồi qua thể thủy tinh lọt vào một buồng tối kín (giống hệt hộp đen của máy ảnh) có chứa dịch kính. Qua dịch kính, h́nh vật hiển hiện trên vơng mạc giống như h́nh in trên phim của máy ảnh.
Vơng mạc là một màng cực mỏng có chiều dày tăng dần từ phía trước ra sau (100-350 micrômét) gồm những tế bào thị giác rất nhạy cảm với ánh sáng, thuộc 2 loại: 125 triệu tế bào que và 6 triệu tế bào nón, hiện diện rải rác trên diện tích 1.250 milimét vuông vơng mạc. Số lượng tế bào thị giác lớn như vậy nhưng chỉ tiếp liền với khoảng 900.000 sợi thần kinh thị giác đi ra khỏi vơng mạc. Nếu bạn biết rằng vơng mạc có nguồn gốc từ năo th́ sẽ hiểu ngay là 2 loại tế bào que và tế bào nón thực chất chỉ là những tế bào năo (gọi là nơron) biến dạng. Nhưng v́ sao chúng lại nhạy cảm với ánh sáng? Đó là v́ các tế bào này chứa những sắc tố đặc biệt như rhodopsin (hợp chất protein gắn với sắc tố retinen) và photopsin. Dưới tác động của ánh sáng và sự hiện diện của sinh tố A, các hợp chất hóa học cản quang bị phân giải tạo nên những sản phẩm tác động đến màng các tế bào que và nón gây nên một xung động thần kinh, truyền những thông tin thị giác theo các sợi thần kinh, qua giao thoa thị giác. V́ sao có tên gọi “giao thoa thị giác”? Là v́ ở đây các sợi thần kinh đan chéo nhau để cho mỗi bán cầu đại năo nhận được các xung động thần kinh của cả hai mắt (phải và trái). Ở thùy chẩm của năo xảy ra quá tŕnh phân tích rồi tổng hợp để tái tạo nên h́nh ảnh của vật thể đă được mắt tiếp nhận. Như vậy chính ở vỏ đại năo mới thật là nơi hiển hiện h́nh ảnh vật thể. Thế c̣n màu sắc vật thể? Việc cảm thụ màu sắc xảy ra ở đâu: Ở vơng mạc hay ở năo? Để trả lời, các nhà khoa học đă làm thử nghiệm: đặt một kính lọc đơn sắc (lục) trước mắt trái và một kính lọc đơn sắc (đỏ) trước mắt phải rồi để mắt nh́n vào một vật thể trắng, mắt sẽ nhận ra một vật thể màu lục và trên vơng mạc kia (phải) chỉ thu nhận màu đỏ. Như vậy các thông tin về màu sắc được truyền tới năo, rồi tại đây được giải mă để tạo nên những cảm thụ về màu sắc. Như vậy, rơ ràng năo cũng là nơi hiển hiện các màu sắc của vật thể. Hai mắt chỉ là những bộ phận thu h́nh giống như chiếc máy ảnh, c̣n năo mới phân tích tổng hợp, kết hợp những thông tin của hàng triệu tế bào cảm quang gửi về để tạo nên cảm nhận h́nh ảnh. Chính ở năo mới tái hiện rơ rệt các h́nh thái, sắc màu mà hai mắt đă ghi nhận được. Phải chăng v́ vậy, nhiều lúc con người chỉ “trông” mà không “nh́n” thấy. Nói cách khác, mắt “trông” và năo “nh́n”. V́ vậy với câu hỏi ở đầu bài, bạn cần trả lời thật đúng là “Con người nh́n bằng năo”.
|
