|
COI CHỪNG SÁN LÁ GAN... LANG THANG CÙNG RAU SỐNG
VÀO NGƯỜI!
KIM SƠN
Tập quán của người
VN chúng ta là rất thích ăn rau sống. Khi ngồi trước tô bún riêu, bún ḅ...
bốc khói, khó mà "cầm ḷng" với đĩa rau thơm, rau muống bào kế bên. Nhiều
người c̣n nghiền món lẩu với rau nhút, rau ngổ chấm với mắm, gỏi ngó sen
v.v... Nhưng coi chừng: sán lá gan lớn (Fasciola hepatica) mà ấu trùng của
nó lẫn trong các loài rau mọc dưới nước đang ŕnh rập để lọt vào cơ thể bạn
bất cứ lúc nào.
Từ ca đầu tiên được
phát hiện tại một bệnh viện ở TPHCM năm 1991, đến nay đă phát hiện được trên
150 ca, với chiều hướng ngày càng gia tăng, số nhập viện tại Trung tâm bệnh
nhiệt đới năm 1998 là 62 lượt người, th́ 9 tháng đầu năm 1999 là 105 lượt
người. Nhiều trường hợp ở các bệnh viện nghi là áp xe gan, ung thư gan phải
mổ, có người viết di chúc để lại..., nhưng chờ hoài bệnh vẫn không khỏi và
cũng không hết. Cuối cùng, qua xét nghiệm máu cho thấy bạch cầu ái toan tăng
cao, làm tiếp chẩn đoán huyết thanh miễn dịch học th́ phát hiện nhiễm sán lá
gan!
ĐI CHỮA L̉NG V̉NG...
Sáng ngày 2/10/1999, tại
Khoa nhiễm E Trung tâm bệnh nhiệt đới (TTBNĐ) TPHCM, chúng tôi đă gặp vợ
chồng anh Nguyễn Văn Thạnh (41 tuổi) - chị Lê Thị Liễu (39 tuổi) đă phải tốc
hành đáp xe lửa từ Đà Naüng vào TPHCM ngày 28/9/1999 v́ trước đó có BS nghi
chị bị... ung thư nhưng chưa xác định v́ "chị c̣n trẻ - khó mắc, nhưng cũng
không loại trừ". Chị cho biết:
- Bệnh khởi phát cách đây
khoảng 3 tháng, cứ bị đau bụng, đi khám ở pḥng mạch tư (PMT) BS nghi viêm
dạ dày, co thắt đại tràng, cho uống thuốc chữa đau dạ dày trong 5 ngày, thấy
bớt. Nhưng đến 30/6/1999 bệnh tái phát: đau bụng phải vào bệnh viện, BS cho
chiếu X quang nói bị sa dạ dày, đáng lư phải nằm viện nhưng do có con nhỏ
(25 tháng tuổi) nên cho điều trị ngoại trú bằng đông y trong một tháng, thấy
không đau. Cách đây nửa tháng lại đau ở hạ sườn phải, cứ nghĩ là đau dạ dày
do bế con bị ốm cả đêm. Đi khám, BS PMT nói đau dạ dày rồi cho châm cứu để
"lên dạ dày". Không châm cứu, vào bệnh viện BS khám thấy gan tổn thương sưng
lên, nên cho đi chiếu X quang... Ra pḥng mạch tư một BS siêu âm nghi là sán
lá gan. BS nói "bệnh này không có thuốc chữa và không có phương tiện chẩn
đoán chính xác, nếu muốn phải lấy máu gửi vô Sài G̣n chờ 1 tháng sau mới có
kết quả". Nghe vậy, gia đ́nh tôi quyết định gửi 3 đứa con cho bà ngoại để vô
Sài G̣n.
Chị cho biết thêm: "May
là em gặp BS Đặng Mỹ Hương ở BV C Đà Naüng hướng dẫn cách đi t́m đúng địa
chỉ Bộ môn Kư sinh học Đại học Y dược TPHCM để xét nghiệm máu. Khỏi phải đi
ḷng ṿng".
16 giờ ngày 29/9/1999,
hai vợ chồng hồi hộp chờ PTS Trần Thị Kim Dung trả kết quả xét nghiệm: Nhiễm
sán lá gan. Chồng chị mừng quá khóc tại chỗ. Vậy là không phải ung thư gan.
Vậy là chữa được, chắc chắn chị sẽ về với các con... Nhập viện TTBNĐ ngày
30/9/1999. Sáng ngày 2/10/1999 chị cười thật tươi khi nhớ lại: "Ḿnh rất
thích ăn rau sống, nhất là rau muống, rau đắng, rau thơm... Có ngờ đâu dẫn
tới bệnh sán lá gan!".
Cùng "may mắn" như chị,
có bệnh nhân N.T.N.L 40 tuổi, ngụ tại Gia Lai đến tái khám vào ngày
2/10/1999. Chị N.T.N.L kể: "Lúc đầu cũng đau bụng, sốt, đi khám BS PMT, BS
cho uống thuốc chữa đau dạ dày. Sau 4 ngày không bớt, phải đến PMT khác, BS
cho siêu âm phát hiện áp xe gan. Chích Emetine và uống Chloroquine 13 ngày,
hết đau. BS khuyên: "Nếu có điều kiện nên đi TPHCM xét nghiệm xem có kết quả
không?". Chị đi chụp CT Scanner, kết quả: Theo dơi áp xe gan cũ trong phân
thùy VII, đi xét nghiệm máu tại bộ môn Kư sinh học, kết quả: nhiễm sán lá
gan. Tổng chi phí điều trị ḷng ṿng đi lại, cũng trên 4 triệu đồng.
Chuyện chữa ḷng ṿng
không chỉ ở tỉnh, mà xảy ra tại một số đơn vị điều trị ở TPHCM. Bệnh nhân
P.N.M, 71 tuổi ở Lâm Đồng đến một pḥng khám và được chẩn đoán: u gan, phải
mổ. Sau tái khám nhiều lần vẫn c̣n đau ở hạ sườn phải, pḥng khám cho là...
ung thư nặng, chuyển Trung tâm Ung bướu. BS ở Trung tâm Ung bướu nghi là sán
lá gan nên cho xét nghiệm máu, kết quả dương tính, chuyển TTBNĐ điều trị với
thuốc đặc hiệu - kết quả khả quan sau 10 ngày.
Cũng tại một trung tâm
chuyên khoa ở TPHCM, bệnh nhân P.C.T 29 tuổi bị nghi là ung thư gan, BS tiến
hành mổ gan, bệnh nhân vẫn đau bụng. Khi tái khám một BS khác cho lấy máu
gửi bộ môn KSH xét nghiệm th́ phát hiện nhiễm sán lá gan! Chuyển TTBNĐ điều
trị.
Đối với người bệnh khi BS
kết luận "ung thư" không khác ǵ kêu bản án tử h́nh, nên nhiều gia đ́nh rất
bi quan. Bệnh nhân N.C, 43 tuổi, ở Khánh Ḥa nhập viện TTBNĐ ngày 10/8/1999
với bệnh sử: khoảng tháng 7/1999 bị sốt, đau bụng, tới PMT ở Khánh Ḥa BS
cho là ung thư gan di căn, chuyển BV tỉnh cũng cho là áp xe gan và ung thư
gan. Về nhà ông viết di chúc rồi nằm chờ hoài thấy... không chết. Ông quyết
định vào TPHCM, hy vọng chữa tốt hơn, kết quả xét nghiệm nhiễm sán lá gan và
chuyển, nhập viện TTBNĐ!
PTS Trần Thị Kim Dung,
người đă cùng GS Trần Vinh Hiển nghiên cứu điều chế kháng nguyên để phát
hiện kháng thể trong huyết thanh của bệnh nhân bị sán lá lớn ở gan cho biết,
có lúc chị cũng hồi hộp không khác ǵ bệnh nhân. Chị nhớ lại trường hợp em
N.T.B.H, 17 tuổi, ngụ tại B́nh Thuận nhập viện tháng 10/1997. N.T.B.H là con
gái duy nhất trong một gia đ́nh đă có 3 người con chết không rơ nguyên nhân.
Đến khi N.T.B.H ngă bệnh được BV tỉnh chẩn đoán là ung thư gan và làm phiếu
chuyển Trung tâm Ung bướu TPHCM. Bố mẹ của N.T.B.H vội vă đưa em vào Trung
tâm chẩn đoán y khoa, qua siêu âm BS nghi không phải ung thư, lấy máu gửi bộ
môn KSH. Bộ môn hẹn 13 giờ ngày hôm sau sẽ trả kết quả, nhưng mới 10 giờ
sáng đă thấy cả hai người đứng chờ trước cửa bộ môn. Khi biết con ḿnh dương
tính sán lá gan, cả hai mừng khôn xiết v́ biết chắc chắn rằng con ḿnh thoát
chết! Hiện N.T.B.H đă là giáo viên, thỉnh thoảng đến tái khám tại TTBNĐ.
N.T.M.A, 17 tuổi, ngụ tại
quận 3 TPHCM, con muộn của một gia đ́nh đi tập kết. Bỗng nhiên chiều nào em
cũng sốt, đổ mồ hôi. Qua cơn sốt, sáng hôm sau đi học lại b́nh thường. Sốt
kéo dài, sụt cân, phải nhập viện một BV lớn, BS chẩn đoán không ra nguyên
nhân, về nhà chờ... chết. T́nh cờ, nhóm nghiên cứu đến các BV xin mẫu máu về
để chẩn đoán các bệnh kư sinh trùng, đă phát hiện N.T.M.A nhiễm sán lá gan,
nên đă đến tận nhà mời em vô TTBNĐ điều trị. Mới đây N.T.M.A đi tái khám,
cười toe toét, cho biết ḿnh đang học năm thứ hai Đại học mở.
N.T.B.H, N.T.M.A đều cho
biết khi đi học rất thích ăn bún riêu với rau muống chẻ!
CON ĐƯỜNG "LANG THANG"
CỦA SÁN
Nhóm nghiên cứu phối hợp
gồm: PTS Trần Thị Kim Dung (Bộ môn KSH Đại học Y dược TPHCM), GS Trần Vinh
Hiển, BS Nguyễn Hữu Chí, BS Phan Hữu Danh, BS Phạm Thị Hạnh (Khoa nhiễm E
Trung tâm bệnh nhiệt đới TPHCM), để phối hợp giữa chẩn đoán với điều trị sao
cho hiệu quả nhất, tất cả bệnh nhân đều được yêu cầu tái khám 3-6 tháng/lần
và dự trù tiếp tục theo dơi trong 4 năm. Song, có nhiều trường hợp như BS
Phan Hữu Danh phân tích: Đa số bệnh nhân đến từ các tỉnh miền Trung như
Quảng Ngăi, B́nh Định, Phú Yên, Khánh Ḥa, Lâm Đồng... chỉ một số ít ca ở
các tỉnh phía Nam như Bến Tre, Đồng Nai, Tây Ninh, TPHCM... nhiều trường hợp
đi lại khó khăn nên không tái khám.
Phân tích trong 125
trường hợp nhiễm sán lá gan Fasciola hepatica phát hiện ở người trong năm
1997 cho thấy 2/3 là nữ, lứa tuổi từ 21-40 chiếm trên 60% tổng số bệnh nhân.
Các chẩn đoán trước khi đến TTBNĐ là 65/125 ca nghi áp xe gan, 8 ca nghi ung
thư gan, 4 ca nghĩ đến viêm gan, 2 ca nghi do giun chui ống mật. Các triệu
chứng thường gặp là đau bụng - nhất là đau hạ sườn phải, sốt, kém ăn, sụt
cân, có ca bị rối loạn tiêu hóa, vàng da... Đại đa số qua siêu âm thấy có
nhiều ổ vi áp xe gan, kiểm tra công thức máu thấy bạch cầu ái toan tăng cao,
có trường hợp lên đến 70%-80% (so với b́nh thường chỉ khoảng 3%).
Con đường "lang thang"
của Fasciola hepatica như thế nào? PTS Trần Thị Kim Dung cho biết F.
Hepatica trưởng thành có màu xám hồng dài từ 20-30mm, giống như một lá cây
với phần đầu nhỏ lại như cuống lá. Chúng sống trong ống mật của động vật ăn
cỏ (trâu, ḅ...), đẻ trứng màu nâu vàng có nắp (140x80m
m). Trứng sán theo phân của các loài động vật này tiếp tục phát triển trong
nước qua trung gian của loài ốc nhỏ Limnea. Sau khi ra khỏi ốc, ấu trùng của
sán bám vào các loại rau cỏ mọc dưới nước như rau muống, rau ngổ... Trâu,
ḅ, dê, heo... ăn rau cỏ mọc dưới nước sẽ bị nhiễm ấu trùng sán. Nếu bị
nhiễm ít, bệnh trên gia súc sẽ không thể hiện rơ, nhưng lại tạo nguồn duy
tŕ bệnh trong thiên nhiên.
Con người mắc bệnh này do
ăn rau mọc dưới nước bị nhiễm mà không nấu chín. Bệnh thể hiện qua hai giai
đoạn:
- Giai đoạn xâm
nhập: Với
những dấu hiệu nhiễm trùng độc không có ǵ đặc biệt: mệt mỏi, tiêu chảy, đau
bụng, đau dần dần và tập trung vào vùng gan, gan to, dị ứng, bạch cầu ái
toan tăng rất cao (70-80%). Giai đoạn này có thể kéo dài vài tuần đến 3
tháng. Đó là giai đoạn di chuyển của sán lúc c̣n non, trong mô gan, cho đến
lúc trưởng thành trong ống mật.
- Giai đoạn toàn
phát: Sau 3
tháng, sán đă định vị trong ống mật. Người bệnh sẽ có những triệu chứng viêm
gan mật măn, tiếp tục bị mệt mỏi, sụt cân, biếng ăn... Giai đoạn này, số
bạch cầu ái toan lại giảm nhiều. Trong phân cũng như dịch mật người bệnh bắt
đầu có thể t́m thấy những trứng sán. Nhưng thực tế số trứng rất ít và cũng
ít khi xét nghiệm này được chỉ định. Bệnh tiếp tục kéo dài trong nhiều năm.
Phần lớn các ca phải
chuyển về TPHCM do không phát hiện được bệnh, điều trị bệnh không đúng thuốc
dẫn đến bệnh kéo dài. Nên điều trị sớm khi sán c̣n non, bệnh sẽ lành hẳn,
không để lại di chứng. Ngược lại, nếu để tồn lưu lâu ngày sẽ bị các bệnh măn
tính của đường mật, có thể biến chứng vỡ gan, xơ gan, suy gan, đau bụng dai
dẳng, mất sức lao động... BS Phan Hữu Danh cũng lưu ư: với thuốc hiện đang
được sử dụng là Emetine - rất độc nên không thể tự ư sử dụng ngoài bệnh
viện. Đă có trường hợp BS ghi toa là Dehydro - emetine 20mg, ngày 2 ống tiêm
dưới da trong 10 ngày, nhưng bệnh nhân mua Emetine chlorhydrate 40mg, cũng
vẫn tiêm 2 ống/ngày, hậu quả là bị biến chứng suy tim, phải dùng thuốc điều
trị suy tim lâu dài, thậm chí có khi suốt đời. Các loại thuốc điều trị đặc
hiệu cho bệnh sán lá gan lớn như Triclabendazol, Bithionol chưa có trên thị
trường VN.
Những năm gần đây bệnh
bộc phát. Để pḥng bệnh, hiện chỉ có cách là chúng ta ư thức không ăn rau
mọc dưới nước chưa được nấu chín. Đây là điều khó, v́ khi ngồi trước tô bún
riêu, bún ḅ... bốc khói mà thiếu rau tươi là mất đi một phần hương vị đậm
đà!
|
