|
BỆNH DỊ ỨNG
BS. ĐỖ THỊ TƯỜNG OANH
TT Lao & Bệnh phổi Phạm Ngọc Thạch
Dị ứng là bệnh rất thường gặp trong xă hội và có thể xảy ra ở mọi lứa tuổi.
Một cô gái theo lời bạn bè mua một hộp kem thoa mặt về dùng, da mặt bị đỏ và
ngứa: Dị ứng. Một người sau buổi tiệc nhậu có nhiều tôm, cua, cá biển bị nổi
mề đay khắp người: Dị ứng. Một cô bé sang nhà ông bà chơi, ôm và hôn hít con
mèo, về nhà bị lên cơn suyễn kḥ khè, khó thở: Dị ứng. Một người cứ vào
khoảng tháng 4, tháng 5 hàng năm bị hắt x́, sổ mũi liên tục vào buổi sáng:
Dị ứng.
Vậy dị ứng là ǵ?
Dị
ứng chính là phản ứng quá mức của hệ thống miễn dịch cơ thể đối với các tác
nhân mà nó xem là có hại đối với cơ thể. Thông thường, hệ thống miễn dịch có
nhiệm vụ giúp cơ thể chống lại các tác nhân lạ xâm nhập như vi khuẩn, virus
và các chất gây hại khác. Nó không phản ứng đối với các chất lạ nhưng lành
tính có trong không khí, đồ ăn, thức uống, thuốc men... Ở đại đa số người,
hệ thống miễn dịch hoạt động hữu hiệu và giữ vai tṛ quan trọng trong việc
bảo vệ cơ thể chống lại vi trùng gây bệnh. Tuy nhiên, ở một số người, hệ
thống miễn dịch tỏ ra "mẫn cán" quá mức cần thiết. Nó nhận biết sai các tín
hiệu và phản ứng cả với những tác nhân lành tính mà nó tưởng là có hại cho
cơ thể và thế là dị ứng xảy ra.
Phản ứng dị ứng xảy ra như thế nào?
Những tác nhân có thể làm phát sinh một phản ứng dị ứng của cơ thể được gọi
là dị ứng nguyên. Khi dị ứng vào cơ thể, nó sẽ phản ứng với các kháng thể
loại lgE nằm trên các tế bào bạch cầu ưa kiềm và các dưỡng bào. Các tế bào
này lập tức phóng thích ra chất histamine và các hóa chất độc khác để chống
lại với các dị ứng nguyên và do đó gây ra các biểu hiện của t́nh trạng dị
ứng của cơ thể. Nếu histamine được phóng thích ra ở phổi sẽ làm các phế quản
sưng phù lên và tiết ra nhiều đàm nhớt gây ra ho, kḥ khè, khó thở. Nếu
histamine được phóng thích ở mũi, nó gây ra ngứa mũi, chảy nước mũi và hắt
x́. Ở da, histamine gây nổi mề đay và sẩn ngứa. Ở đường tiêu hóa, histamine
gây ra đau bụng, tiêu chảy. Trong những trường hợp nặng, thường là dị ứng
với thuốc, histamine cùng với các hóa chất độc khác được phóng thích ở nhiều
nơi với số lượng lớn gây ra sốc phản vệ với các triệu chứng giăn mạch, tuột
huyết áp, mạch chậm, khó thở, mất ư thức và có thể tử vong.
Các
dạng bệnh dị ứng
Các biểu hiện của bệnh dị ứng rất đa dạng và có nhiều mức độ nặng nhẹ
khác nhau. Có người chỉ bị nghẹt mũi, sổ mũi năm ba bữa, nửa tháng rồi khỏi
nhưng cũng có người bị nguy hiểm đến tính mạng khi cơn lên suyễn nặng mà
không cấp cứu kịp thời hay bị sốc phản vệ do dị ứng với penicilin hay do côn
trùng đốt. Nh́n chung có các dạng bệnh dị ứng như sau:
-
Dị ứng da do tiếp xúc: nổi mề đay, sẩn ngứa, viêm da...
-
Dị ứng đường hô hấp: viêm mũi dị ứng, ho dị ứng, suyễn.
-
Dị ứng thức ăn.
-
Dị ứng thuốc.
-
Dị ứng do côn trùng đốt.
Ngoài ra c̣n có các dạng dị ứng với áp lực, lạnh, nóng hay với ánh nắng mặt
trời, tuy nhiên đây không phải là kiểu dị ứng thực sự do tác động của
histamine và do đó nên dùng từ "nhạy cảm" chính xác hơn là dùng từ "dị ứng".
Dị
ứng có thể xảy ra ở bất kỳ lứa tuổi nào. Bệnh thường xảy ra ngay sau khi
tiếp xúc với dị ứng nguyên. Dị ứng nguyên có ở khắp nơi: trong nhà, ngoài
đường, không khí, đồ ăn, thức uống, thuốc men... Có vô vàn chất có thể trở
thành dị ứng nguyên: có thể có nguồn gốc thiên nhiên như nấm mốc, phấn hoa,
lông súc vật; có thể có nguồn gốc nhân tạo như mỹ phẩm, phấn rôm, băng keo,
vật liệu cách điện, hóa chất dùng trong trang trí nội thất... Điều cần lưu ư
các dị ứng nguyên này chỉ gây dị ứng với một số người và hoàn toàn vô hại
với những người khác.
Người ta nhận thấy bệnh dị ứng thường có yếu tố gia đ́nh, tức là những người
bị dị ứng thường có người thân trong gia đ́nh hoặc trong ḍng họ cũng bị dị
ứng. Tuy nhiên, họ không nhất thiết bị dị ứng với cùng một loại bị dị ứng
nguyên và cũng không nhất thiết có biểu hiện dị ứng giống nhau: cha thường
bị nổi mề đay khi ăn tôm, cua nhưng con th́ bị suyễn khi hít phải lông mèo;
chị thường viêm mũi dị ứng khi hít phấn hoa c̣n em th́ ho khi ngửi phải mùi
ẩm mốc.
Làm
thế nào để nhận biết ḿnh bị dị ứng với dị ứng nguyên nào?
Câu trả lời thật là dễ mà cũng thật là khó. Ta có thể dễ dàng xác định
ḿnh bị dị ứng với kem thoa mặt của hăng X khi bị đỏ và ngứa mặt sau khi
dùng, hay bị dị ứng với băng keo khi bị nổi mẩn đỏ và ngứa ở chỗ dán băng
keo. Thế nhưng trong nhiều trường hợp chúng ta khó ḷng biết được ḿnh bị dị
ứng với loại nào. Một người bị nổi mề đay sẽ khó mà xác định rơ được anh ta
bị dị ứng với loại thức ăn nào trong bữa ăn có nhiều món, hay là dị ứng với
loại bụi nào trong không khí mà anh ta gặp phải trên đường đi làm về. Ngay
cả khi đến khám bác sĩ và được dùng những phương tiện hiện đại để chẩn đoán
th́ cũng chỉ có thể xác định được dị ứng nguyên gây bệnh trong một số trường
hợp mà thôi.
Để
truy t́m loại dị ứng nguyên nhân gây bệnh, bạn nên lưu ư và ghi nhớ những sự
kiện và những chi tiết xảy ra trong môi trường xung quanh bạn vào thời điểm
bạn bị dị ứng. Điều này sẽ giúp ích cho bạn rất nhiều, nhất là khi t́nh
trạng dị ứng lặp đi lặp lại nhiều lần. Ví dụ như trường hợp sau đây: Một ông
nọ đến khám bác sĩ v́ nổi mề đay nhiều lần và được bác sĩ khám và hỏi bệnh
rất cẩn thận nhưng vẫn không t́m được nguyên nhân ngoại trừ ghi nhận được
rằng t́nh trạng dị ứng này diễn ra khá đều đặn mỗi tháng một lần vào những
ngày đầu tháng. Bệnh nhân được yêu cầu lưu ư những chi tiết xảy ra trong
những ngày này. Sau một thời gian, người bệnh nhận thấy bà vợ của ông thường
hay đi nhuộm tóc vào những ngày đầu tháng. Sau khi bà vợ được yêu cầu đổi
loại thuốc nhuộm tóc khác, người bệnh không c̣n nổi mề đay nữa.
Các
kỹ thuật dùng chẩn đoán loại dị ứng nguyên gây bệnh gồm có thử phản ứng da
và đo lượng kháng thể lgE chuyên biệt trong máu. Trong thử nghiệm phản ứng
da, người bệnh được tiêm dưới da ở mặt trước cẳng tay một loạt các loại dị
ứng nguyên nghi ngờ (đă được điều chế dưới dạng thuốc tiêm) với liều lượng
rất nhỏ. Nốt tiêm tương ứng với loại dị ứng nguyên nào bị nổi mẩn và ngứa
tức là dị ứng nguyên đó nghi ngờ là dị ứng nguyên gây bệnh. Tuy nhiên kỹ
thuật này cũng không hoàn toàn chính xác và thường có dương tính giả, hơn
nữa người ta cũng không thể điều chế được thành thuốc tiêm tất cả các loại
dị ứng có mặt trên đời này. C̣n kỹ thuật đo lượng kháng thể lgE chuyên biệt
trong máu th́ giá thành khá cao và cũng chưa được phổ biến lắm ở Việt Nam.
Dù
sao đi nữa th́ việc xác định dị ứng nguyên gây bệnh trông cậy chủ yếu ở
chính bạn. Hăy chú ư đến những chi tiết xảy ra trong môi trường ở nơi làm
việc, nơi ở, những địa điểm thường hay lui tới, đồ ăn, thức uống, thói
quen... Tránh tiếp xúc với dị ứng nguyên gây bệnh là nguyên tắc pḥng ngừa
chủ yếu. Các biện pháp điều trị bệnh dị ứng tùy thuộc vào từng dạng bệnh và
sẽ được tŕnh bày chi tiết trong những bài viết sắp tới.
|
