CHƯƠNG X: GIÁM SÁT DINH DƯỠNG

I. MỤC TIÊU

1. MÔ tả tình hình dinh dưỡng của nhân dân, đặc biệt nhấn mạnh các nhóm có nguy cơ nhất. Ðiều đó cho phép xác định bản chất và mức độ của vấn đề về dinh dưỡng và tiến triển của nó.

Như vậy, giám sát dinh dưỡng là một hệ. thống tập hợp các dẫn liệu thường kỳ bao gồm cả các c.uộc điều tra đặc hiệu. Việc phân tích các dẫn liệu đó cho phép danh giá tình TRẠNG DINH DƯỠNG HIỆN NAY HOẶC TRONG TƯƠNG LAI. CÓ thể sắp xếp các dẫn liệu có ích đó theo dây chuyền từ nguyên nhân đến hậu quả như sau:

B: CƠ sở hạ tầng: Giao thông, công trình phúc lợi tập thể.

E: Tình trạng sức khỏe: tình trạng dinh dưỡng, đặc ÐIỂM BỆNH TẬT.

II. NỘI DUNG CủA GIáM SáT DINH DƯỡNG

1. Bản chất các vấn đề dinh dưỡng.

Cần phải xác định các vấn đề dinh dưỡng phổ biến NHẤT VÀ TRẦM TRỌNG NHẤT.

Ở các nước đang phát triển, vấn đề thiếu năng lượng, THIẾU PROTEIN, THIẾU MÁU DO THIẾU SẮT, THIẾU VITAMIN A và thiếu Iốt (bướu cổ ) là những vấn đề phổ biến. Tuy vậy, mức độ phổ biến không giống nhau, thay đổi theo điều kiện sinh thái, sản xuất, tập quán ăn uống và nhiều yếu tố khách

Mức độ và thời gian biểu CÁC VẤN ÐỀ DINH DƯỠNG CŨNG CẦN ÐƯỢC CHÚ Ý. ở nhiều vùng nông thôn, các vấn đề dinh dường xuất hiện theo chu kỳ (tháng ba, ngày tám ) hoặc theo mùa ( sau lũ lụt... ) .

Bên cạnh các vấn đề thiếu dinh dưỡng có ý nghĩa sứ c khỏe cộng đồng lớn nói trên, cần chú ý đến các bệnh mạn tính không lây có liên quan đến dinh dưỡng ngày càng phố biến HƠN Ớ các nước trong điều kiện chuyển tiếp về kinh tế như cao huyết áp, vữa xơ động mạch, đái đường, béo trệ...

Mọi người đều biết, trong cùng hoàn cảnh kinh tế và cung cấp thực phẩm thiếu thốn không phải mọi người đều có nguy cơ thiếu dinh dưỡng giống nhau. Thông thường, do các đặc điểm sinh lý và nhu cầu dinh dưỡng, trẻ em trước tuổi đi học, các bà mẹ có thai và cho con bú là các nhóm có nguy cơ nhất.

CÓ thể phân lập các nhóm nguy cơ .nhất theo cách phân loại sau đây:

a) Ðiều kiện sinh thái:

- Tình trạng tiếp xúc với các bệnh nhiễm khuẩn và các yếu tố sức khỏe khác.

b) Ðiều kiện vật chất:

- Môi trường vệ sinh, bệnh địa phương.

c) Ðiều kiện kinh tế xã hội và văn hóa:

Thức ăn từ khi bắt đầu sản xuất '(khai phá, trồng trọt) đến miệng người tiêu thụ (đứa trẻ, người mẹ có thai ) đã đi qua nhiều giai đoạn khác nhau ( bảo quản, chế biến, lưu thông phân phối, tập quán ăn uống...). Bất kỳ một trở ngại nào trên dây chuyền đó cũng có ảnh hưởng đến tình trạng dinh dưỡng. Nói một cách khác, tình trạng dinh dưỡng của một cá thể phụ thuộc vào số lượng và chất lượng các chất dinh dưỡng ăn vào, các chất này lại phụ thuộc vào mức tiêu thụ thực phẩm của gia đình, mức tiêu thụ này lại là hàm số của mức thu nhập, giá cả lương thực thực phẩm.

Mối quan hệ có thể nhìn thấy Ở sơ đồ sau đây:

Muốn phát hiện đúng đòi hỏi các chỉ tiêu thích hợp, đặc hiệu. Nhìn vào sơ đồ trên, ta có thể thấy 2 giai đoạn cua chuỗi hiện tượng: Giai đoạn ở NGOÀI GIA ÐÌNH (SẢN XUẤT, LƯU THÔNG, PHÂN PHỐI, GIÁ CẢ) VÀ GIAI ÐOẠN Ở trong gia đình ( tiêu thụ thực phẩm tình trạng dinh dưỡng).

CƠ cấu bữa ăn cũng không ngừng thay đổi. Theo mức tăng thu nhập và phát triển kinh tế quốc dân, lượng đường, lượng chất béo và thức ăn động vật không ngừng tăng lên. Những thay đổi đó kèm theo các hậu quả sức khỏe. Hai mặt của vấn đề dinh dưỡng cần được chú ý:

- Các chỉ điểm về sự tăng các bệnh mạn tính không lây có liên quan đến dinh dưỡng (cao huyết áp, vừa xơ động mạch, đái ÐƯỜNG, BÉO TRỆ...).

III. CÁC CHỈ TI? GIÁM SÁT DINH DƯỠNG

1. Ðặc tính chung

"Giới hạn ngưỡng" giúp ta phân loại dễ dàng các số đo và đánh giá được tình hình tương đối nhanh và dễ hiểu. Một thuật ngừ hay dùng khác trong giám sát dinh dưỡng LÀ "MỨC PHẢI CAN THIỆP". ĐÓ là khi các số đo nằm dưới ,giới hạn ngưỡng" lên tới một tỷ lệ nào đó đòi hỏi phải có hành động xử trí. Việc chọn các điểm "ngưỡng giới hạn' và l'mức phải can thiệp" phải dựa trên các tài liệu tham khảo và tình hình thực tế.

Hiện nay Tổ chức Y TẾ THẾ GIỚI THƯỜNG DÙNG ÐIỂM "NGƯỠNG" Ở - 2 SD SO VỚI TRỊ SỐ Ở quần thể tham khảo NCHS (NATIONAL Center for Health statistics) của Hoa kì để coi là có thiếu dinh dưỡng. "Mức phải can thiệp" được đánh giá như sau

a) Cân nặng trẻ sơ sinh: cán nặng trẻ sơ sinh phản ánh tình trạng dinh dưỡng của thai nhi, điều đó phụ thuộc vào tình trạng ăn uống và sức khỏe của người mẹ. Ðây cũng là một chỉ tiêu dự báo tình trạng sức khỏe của đứa trẻ trong tương lai. Tỷ lệ TRẺ BỊ SUY DINH DƯỠNG Ở lô trẻ có cân nặng khi đẻ thấp cao gấp 3 lần so với lô bình thường . Khả năng mắc bệnh ở lô trẻ này cũng cao hơn.

Ngoài ra có thể đánh giá tình trạng dinh dưỡng của trẻ nhờ so sánh với cân nặng tương ứng ở quần THỂ THAM KHẢO (NCHS ) để tính ra "chỉ số dinh dưỡng " và đánh giá được đứa trẻ có bị suy dinh dưỡng hay không.

c) Vòng cánh tay: Những NGHIÊN CỨU Ở TRẺ EM CHO THẤY Ở những đứa trẻ được nuôi dưỡng tất, vòng cánh tay TĂNG LÊN NHANH Ở NĂM ÐẦU TIÊN (TỪ 10 CM KHI ÐẺ ÐẾN 15CM Ở cuối năm đầu), sau đó tăng chậm ở NĂM THỨ 2 (TỚI 16,5CM) và hầu như đứng yên cho đến 5 tuổi. Theo hằng số sinh học của người Việt NAM TRẺ EM Ở ta lúc 1 tuốt có vòng cánh tay là 18,7cm, 2 tuổi - 14,0cm và 5 tuổi 14,2em (trai).

Do đó nhiều tác giả đã dùng vòng đo cánh tay trái bình thường như một chỉ số đánh giá tình trạng dinh dưỡng cho trẻ em từ 1 đến 5 tuổi. Vòng đo này yêu cầu phương tiện đơn giản không cần biết tuổi chính xác nên có giá trị ăn ở thực địa. Nhược điểm là độ nhạy không cao, khó đo một cách chính xác Thông thường người ta đánh giá như sau:

Dưới 12,5cm: Suy dinh dưỡng.

d) Chiều cao theo tuổi: nếu chỉ đo một lần, cân nặng theo tuổi không phân biệt được những đứa trẻ bị suy dinh dưỡng đã lâu ngày hay tình trạng thiếu dinh dưỡng mới gần đây. Ðiều này quan trọng để xác định hành động phái xử trí.

Thiếu dinh dưỡng kéo dài và bệnh tật đã ảnh hưởng tới sự phát triển của bộ xương, đứa trẻ trở nên thấp hơn ( còi ). Do đó chiều cao theo tuổi cũng là một chỉ số có giá trị. ĐẶC BIỆT CHIỀU CAO TRẺ EM Ở tuổi bắt đầu đi học có nhiều thuận lợi dễ thù thập và phản ánh được một số yếu tố ảnh hưởng tới sức lớn và phát triển trước đây. Kết quả nghiên cứu của Tổ CHỨC Y TẾ THẾ GIỚI CHO THẤY CHIỀU CAO Ở TRẺ 7 tuổi có tương quan thuận chiều với tình hình kinh tế và mức sống ở NHIỀU nước trên thế giới .

e) Tử vong đặc hiệu theo tuổi: Tỷ lệ tử vong của trẻ từ 0- 1 tuổi/1000 sơ sinh đống và tử vong của trẻ từ 1-4 tuổi 11000 trẻ đó đã được dùng như là chỉ tiêu của tình trạng thiếu dinh dưỡng ở các nước đang phát triển. Có TÁC giả thấy sự so sánh giữa 2 tỷ số này ( A/B) lại nêu hình ảnh khêu gợi hơn: cả hai nhóm đều bị những ảnh hưởng ngoại lai giống nhau, nhưng nhóm A PHẢN ẢNH THỜI KÌ CÒN BÚ MẸ, CÒN NHÓM B là thời kì chuyển tiếp chế độ ăn.

Những mô hình về chuỗi NGUYÊN NHÂN CỦA TÌNH TRẠNG DINH DƯỠNG Ở trên đã chỉ rõ các biến đổi về điều kiện sinh thái cớ ảnh hưởng trực tiếp đến sản xuất, lưu thông phân phối và qua đó đến tình trạng dinh dưỡng của quần thể. Nhiều khi các ảnh hưởng đó trầm trọng, cần có xử trí ngay như: Bão to, lụt lớn, hạn lớn... do đó một số chỉ tiêu về kinh tế xã hội và sản xuất nông nghiệp đã được sử dụng cùng với các chỉ tiêu khác về sức khỏe. như là một bộ phận gắn bó của hệ thống giárn sát dinh dưỡng.

- Lượng mưa.

- Kho thực phẩm ở gia đình (dự trữ).

- SỐ lượng và loại gia súc.

Vùng thành phố và ngoại thành:

- CÓ công việc làm chính thức: giá một khẩu phần hoặc một lượng thức ăn cơ bản vừa đủ so với mức lương chính thấp nhất.

- Loại chưa có công ăn việc làm: giá một khẩu phần hoặc một lượng thức ăn cơ bản vừa đủ so với số tiền kiếm được.

Từ năm 1991, với sự hỗ trợ của UNICEF, Việt Nam đã triển khai một dự án giám sát lương thực dinh dưỡng do ban kế hoạch nhà nước chủ trì cùng với Viện Dinh dưỡng quốc gia và Tổng cục Thống kê (cơ quan thường trực). Hệ thống giám sát lương thực và dinh có các chỉ tiêu sau đây:

1. Sản xuất các loại lương thực chính .

6. Chiều cao trẻ em lớp một.

IV. GIÁM SÁT DINH DƯỡNG TRONG THờI Kỳ KINH Tế CHuyểN TIếP

- Về dân số học: Cơ cấu tháp tuổi thay đổi, tỷ lệ trẻ em giảm đi, tỷ lệ người cao tuổi tăng lên.

- Về dịch tễ học: Mô hình bệnh tật thay đổi, các bệnh. nhiễm trùng dần được thanh toán nhưng cấc bệnh mạn tính không truyền nhiễm có xu hướng tăng lên.

CÓ một số bằng chứng để nói nước ta đang bước vào thời kỳ chuyển tiếp.

Ví dụ bệnh tăng huyết áp vào thập 60 chỉ khoảng% hiện nay trên 10%, các bệnh béo.trệ, tim mạch đang có khuynh hướng tăng lên. Người ta đã nhận thấy một số thành phần dinh dưỡng là nhân tố nguy .cơ đối với một số bệnh mạn tính không lây như các bệnh tim mạch đái đường, xơ gan và một số thể ung thư. Do đó, cần phải theo dõi sự' thay đổi tập quán ăn uống, tỷ lệ mắc bệnh và tỷ lệ chết sớm ở các bệnh này. Bốn nguồn thông tin liên quan đến chương trình phòng chống dịch bệnh mạn tính không lây thông qua chế độ án là:

TỔ chức Y tế thế giới đã khuyến nghị một nội dung giám sát bao gồm các chỉ tiêu nhân trắc, các nhân tố nguy cơ cua bệnh tìm mạch ( mức cholesterol, cao huyết áp ), cung cấp và tiêu thụ thực phẩm.

Bảng: Các nhân tế nguy cơ về ăn uống và bệnh tật.

Tổ CHỨC Y TẾ THẾ GIỚI GỢI Ý rằng theo dõi cân nặng và chiều cao ở NGƯỜI TRƯỞNG THÀNH, cholesterol huyết thanh và đo huyết áp có thể tiến hành trên một mẫu ngẫu NHIÊN TỪ 100 ÐẾN 200 NGƯỜI MỖI GIỚI Ở vùng nông thôn và thành phố. Các thông tin này đủ để BÁO CÁO BỘ Y tế về tình hình và nên lặp lại hàng năm để theo dõi diễn biến. Có THỂ DỰA VÀO SỐ ÐỐI tượng này để đánh giá tình hình thiếu máu. Gần đây người ta nói nhiều TỚI MỘT SỐ CHỈ TIÊU NHƯ HÀM LƯỢNG VITAMIN A và -caroten trong huyết thanh vì vai trò bảo vệ của các chất dinh dưỡng này đối với một sg bệnh mạn tính đã .được nhiều công trình nghiên cứu khẳng định.

Trong các yếu tố nguy cơ chính đối với các bệnh tim mạch: hút thuốc, béo trệ và cao huyết áp thì 2 nhân tố sau có liên quan nhiều hay ít tới chế độ ăn. Một điều dễ nhận thấy là lượng chất béo, nhất là chất béo thường tăng lên theo thu nhập. Vì VẬY, Ở CÁC NƯỚC ÐANG Ở thời kỳ "chuyển tiếp" việc theo dõi một số chỉ tiêu sau đây là cần thiết:

d) Tỷ lệ mắc bệnh và tử vong.

V. KẾT LUẬN

Xuất phát từ một khái niệm dịch tễ học, giám sát là hoạt động theo dõi một cách chăm chú để ngăn chặn dịch lây lan. Do đó, nhiệm vụ chính của giám sát dinh dưỡng không phải là thu thập dữ liệu mà là sử dụng số liệu cần tiến hành một cách nghiêm túc, khoa học và đưa ngay tới các cơ quan có trách nhiệm để sử dụng

Mục lục

HỆ THỐNG PHẦN MỀM QUẢN LÝ BỆNH VIỆN