* CÔNG DỤNG CỦA BỌ CẠP

Hỏi: Hiện nay ở quê tôi có rất nhiều người bắt bọ cạp bán cho các quán để chế biến thành món ăn. Trước đây tôi được đọc một số tài liệu cho biết nọc bọ cạp là vị thuốc rất quư, có giá thành cao hơn cả nọc rắn. Xin bác sĩ cho biết có đúng không và công dụng, liều dùng cụ thể ra sao?

(Nguyễn Hồng Nam - Tây Ninh)

Trả lời: Bọ cạp c̣n gọi là toàn trùng, yết tử, yết vĩ, toàn yết. Tên khoa học Buthus sp. Nếu dùng cả con bọ cạp làm thuốc th́ gọi là toàn yết, nếu chỉ dùng đuôi không thôi th́ gọi là yết vĩ.

A. Nguồn gốc và chế biến

Tuy trong nước ta có nhiều loài bọ cạp, nhưng vẫn phải nhập bọ cạp ở nước ngoài về làm thuốc.

Con bọ cạp ở nước ta đă được xác định thuộc chi Buthiurus hoặc chi Heteronetrus. Thực tế ta có thể dùng nhiều loài khác nhau. Toàn yết ta dùng làm thuốc thuộc loài Buthus martensii Karsch, thuộc họ bọ cạp Buthidae. Đây là một loài có đốt, thường sống ở dưới những ḥn đá hoặc khe vách; đầu và ngực ngắn; bụng tương đối dài hơn, phía dưới của bụng thót lại và dài, cuối cùng có ng̣i mang nọc độc.

Thường người ta bắt bọ cạp vào mùa xuân và mùa hạ; Khi bắt được cho ngay vào chậu hay nồi nước trong hoặc nước có pha thêm muối ăn (mỗi kilogam bọ cạp cho thêm 300-500g muối ăn). Đậy vung lại và đun từ 3-4 giờ cho đến khi cạn nước; lấy bọ cạp ra phơi mát cho khô, không nên phơi nắng, v́ nếu phơi nắng, muối có thể kết tinh. Khi dùng lại phải ngâm nước để rửa sạch hết muối đi.

Do nhu cầu lấy nọc bọ cạp để điều trị những rối loạn của hệ thần kinh, một số nước đă chú ư nuôi bọ cạp lấy nọc làm thuốc. Muốn có 1g nọc bọ cạp cần lấy ở 8.000 con một lần. Có thể dùng những xung điện để bắt bọ cạp tiết nọc nhiều lần. Nọc bọ cạp đắt hơn nọc rắn.

B. Công dụng và liều dùng

Toàn yết là một vị thuốc được dùng trong Đông y làm thuốc trấn kinh, chữa trẻ em kinh phong, uốn ván; Ngoài ra c̣n dùng làm thuốc kích thích thần kinh, bán thân bất toại, bị cảm mồm miệng méo xệch.

Theo tài liệu cổ, toàn yết có vị mặn, hơi cay, tính b́nh, có độc, vào kinh can. Có tác dụng khu phong, trấn kinh. Dùng chữa kinh giản, phá thương phong, cảm mồm méo, mắt xếch, bán thân bất toại. Người huyết hư sinh phong không dùng được.

Nếu dùng thuốc sắc th́ ngày dùng 3-5g; Nếu dùng thuốc bột hay thuốc viên th́ chỉ dùng 2-3g, chia làm 2 hay 3 lần uống.

Đơn thuốc có bọ cạp

Thuốc chữa trẻ em kinh phong, người lớn sau khi ngất bị bán thân bất toại, thiên đầu thống (kinh nghiệm của Diệp Quyết Tuyền): Toàn yết (bỏ đầu, chân) 3g, địa long (rửa sạch, sao vàng) 3g, cam thảo 2g, tất cả tán bột. Chia làm 5 hay 6 lần uống trong ngày. Dùng nước nóng chiêu thuốc.

GS. ĐỖ TẤT LỢI