* HOÀNG BÁ

Hỏi: Gần đây tôi được người quen mách cho một bài thuốc y học cổ truyền để điều trị chứng hoàng đản do viêm ống mật, trong đó có vị hoàng bá. Xin bác sĩ cho biết rơ hơn về công dụng của vị thuốc này. Nếu không t́m được hoàng bá, có thể thay bằng vị thuốc khác không?

(Nguyễn Thúy Vinh - Khánh Ḥa)

Trả lời: Hoàng bá c̣n gọi là hoàng nghiệt.

Tên khoa học: Phellodendron amurense Rupr. (Phellodendron amurense Rupr. var. sachalinense Fr.Schmidt).

Thuộc họ cam quít Rutaceae.

Hoàng bá (cortex Phellodendri amurensis) là vỏ thân cạo sạch vỏ ngoài phơi hay sấy khô của cây hoàng bá Phellodendron amurense Rupr, hoặc của cây xuyên hoàng bá Phellodendron amurense Rupr. var. sachalinense Fr. Schmidt đều thuộc họ Cam quít (Rutacear).

Vị hoàng bá thật hiện nay c̣n phải nhập v́ cây này vốn chưa có ở nước ta, đang di thực và mới được một số cây. Ta thường dùng các vỏ cây khác có màu vàng như vỏ cây núc nác với tên hoàng bá nam, hay nam hoàng bá. V́ vậy cần chú ư tránh nhầm lẫn.

Tên cũ vốn là hoàng nghiệt, là vỏ màu của cây nghiệt. Sau này người ta dùng chữ bá thay cho chữ nghiệt để viết cho đơn giản (chữ nho).

Mô tả cây

Hoàng bá là cây to cao, có thể cao tới 20-25m, đường kính thân có thể đạt tới 70cm. Vỏ thân dày phân thành hai tầng rơ rệt. Tầng ngoài màu xám, tầng trong màu vàng. Lá mọc đối, kém gồm 5-13 lá chét nhỏ h́nh trứng dài, mép nguyên. Hoa tím đen, trong chứa 2-5 hạt. Ra hoa mùa hạ.

Ngoài cây hoàng bá kể trên, tại Trung Quốc, người ta c̣n khai thác vỏ cây xuyên hoàng bá Phellodendron amurense Rupr. var. Sachalinensis Fr. Schmidt (có tác giả xác định là Phellodendron sinensis Schneider), cây nhỏ và thấp hơn, 7-15 lá chét, quả h́nh trứng, c̣n quả cây hoàng bá nói trên h́nh cầu.

Phân bố, thu hái và chế biến

Vị hoàng bá thật hiện nay ta c̣n phải nhập. Tại Trung Quốc, hoàng bá mọc ở Hắc Long Giang, Hà Bắc, Tứ Xuyên, Vân Nam, Quư Châu.

Tại nước Nga, hoàng bá mọc ở nhiều ở vùng Xibêri.

Mấy năm gần đây, chúng ta đă xin được hạt và bắt đầu trồng thí nghiệm. Sơ bộ thấy cây mọc khỏe, tốt. Nhưng chưa đưa ra trồng với quy mô lớn.

Vỏ thân thường thu hoạch vào mùa hạ, cạo sạch vỏ ngoài, chỉ c̣n lớp trong dày chừng 1cm, sau đó cắt thành từng miếng dài 9cm, rộng 6cm, phơi khô. Loại tốt có màu vàng tươi rất đẹp, vị rất đắng.

Tác dụng dược lư

Nhiều thí nghiệm đă chứng minh tác dụng kháng sinh của hoàng bá, dịch chiết bằng cồn ức chế các vi trùng Staphyllococcus, lỵ, thổ tả, Salmonella.

Công dụng và liều dùng

Thuốc bổ đắng, giúp cho sự tiêu hóa, bệnh do khuẩn ở ruột lỵ. C̣n dùng rửa mặt, thay hoàng liên chế becberin, chữa giun, thuốc nhuộm, đắp chữa mụn nhọt, vết thương.

Ngày dùng 5-10g dưới dạng thuốc sắc, thuốc bột.

Đông y coi hoàng bá có vị đắng, lạnh, không độc, có tác dụng tả tướng hỏa, thanh thấp nhiệt, dùng làm thuốc kiện vị, ngoại khoa chữa mắt và bệnh ngoài da, c̣n dùng chữa hoàng đản, trĩ hậu môn, phụ nữ bị xích bạch đới.

Đơn thuốc có hoàng bá

Kiện vị kém tiêu hóa, hoàng đản do viêm ống mật: Hoàng bá 12g, chi tử 12g, cam thảo 6g, nước 600ml. Sắc c̣n 200ml. Chia 3 lần uống trong ngày.

Người có thai đi lỵ: Hoàng bá tẩm mật sao cho cháy, tán nhỏ. Dùng một củ tỏi nướng chín, bóc vỏ giă nát, thêm bột hoàng bá vào viên bằng hạt ngô. Ngày uống 3 lần, mỗi lần 30-40 viên.

Lở miệng, loét lưỡi: Hoàng bá chẻ nhỏ, ngậm. Nước có thể nuốt hay nhổ đi.

Chú ư: Nhân dân ta thường dùng vỏ cây núc nác với tên hoàng bá hay nam hoàng bá. Hai vị thuốc có thành phần khác hẳn nhau nhưng lại có một số tác dụng giống nhau.

GS. ĐỖ TẤT LỢI