* BÁCH HỢP

Hỏi: Nhà tôi có trồng cây hoa bách hợp làm cảnh. Gần đây nghe có người nói cây c̣n có thể dùng làm thuốc chữa các chứng ho có đờm, thổ huyết, suy nhược thần kinh. Xin bác sĩ cho biết có đúng không và hướng dẫn thêm về cách dùng.

(Nguyễn Thu Anh - Lạng Sơn)

Trả lời: Bách hợp c̣n gọi là cây tỏi rừng (Sơn Pha, Sơn Đông, lạng Sơn).

Tên khoa học Lilium brownii F. F. Br. var. colchesteri Wils. Thuộc họ hành tỏi Liliaceae.

Bách hợp (Bulbus) là ḍ phơi hay sấy khô của cây bách và một số cây cùng chi. Tên bách hợp là do chữ bách = trăm, hợp = kết lại ṿ ḍ của cây này, do nhiều lá kết lại như vẩy cá.

a. Mô tả cây

Bách hợp là một loại cỏ nhỏ cao độ 60-90cm, mọc hoang ở rừng và sống lâu năm, có ḍ. Lá mọc so le h́nh mác, nhẵn, dài 2-15cm, rộng 0,5-3,5cm. Hoa đầu cành gồm 2-6 hoa lớn, h́nh loa kèn dài 14-16cm, miệng có 6 cánh màu trắng hay hơi hồng, cuống dài 3-4cm. Quả nang dài 5-6cm, mở theo 3 van. Hạt rất nhiều, xếp thành chồng, h́nh trái xoan, đường kính 1cm hay hơn.

b. Phân bố, thu hái và chế biến

Phát hiện ở Cao Bằng, Lạng Sơn, Tây Bắc, mọc hoang trên các đồi cọ Sapa (Lào Cai). Tại Trung Quốc mọc hoang ở nhiều tỉnh (Hồ Nam, Tứ Xuyên, Triết Giang, Hồ Bắc, Giang Tô, Quảng Đông).

Trồng bằng ḍ như trồng hành, tỏi. Sau một năm thu hoạch. Muốn ḍ to cần ngắt hết hoa. Cuối hạ đầu thu sau khi hoa nở, cây bắt đầu khô héo th́ đào lấy ḍ, rửa sạch đất, cắt bóc ra từng phiến, đồ nước sôi 5-10 phút (lâu quá sẽ bị nhũn), sau đó phơi hay sấy thật khô.

c. Tác dụng dược lư

Chưa thấy tài liệu nghiên cứu.

d. Công dụng và liều dùng

Vị thuốc mới được dùng trong phạm vi nhân dân làm thuốc bổ, thuốc chữa ho, ho có đờm, các chứng viêm khí quản, thổ huyết. C̣n có tác dụng chữa sốt, thần kinh suy nhược. Ngày dùng 15-30g dưới dạng thuốc bột hoặc thuốc sắc.

Theo tài liệu cổ bách hợp vị đắng, tính hơi hàn, vào 2 kinh tâm và phế. C̣n có tác dụng nhuận phế, trừ ho, định tâm, an thần, thanh nhiệt lợi tiểu. Dùng chữa ho lao thổ huyết, hư phiền hồi hộp, tim đập mạnh, phù, thũng. Những người trúng hàn không dùng được.

Đơn thuốc có bách hợp

1. Chữa các triệu chứng đau ngực, thổ huyết: Bách hợp giă tươi lấy nước uống.

2. Chữa viêm phế quản, các chứng ho:

Bách hợp 30g, mạch môn đông 10g, bách bộ 8g, thiên môn đông 10g, tang bạch b́ 12g, ư dĩ nhân 15g, nước 1.000ml. Sắc c̣n 400ml. Chia 3 lần uống trong ngày.

Chú ư đừng nhầm cây bách hợp với cây tỏi voi hay loa kèn đỏ Amyryllis belladona Sw, họ Thủy tiên Amaryllidaceae có tép to, mỏng, uống vào dễ bị nôn.

GS. ĐỖ TẤT LỢI